Xubilácheste en 2021, despois de 35 anos na profesión. Cando se pecha unha carreira tan dilatada, sempre convén mirar atrás, ao principio.

Eu cheguei a Vilagarcía no ano 1986  e empecei a traballar en Radio Arousa porque me gustaba. Empezara Xornalismo  en Madrid  no CEU, logo casei, o meu marido tiña traballo en Vilagarcía e alí cheguei eu. Fun aprender. A miña vocación era o xornalismo e quedei en Radio Arousa un ano. Despois, naceu o Diario de Galicia en Vigo, tiña de director a Segundo Mariño e chamáronme para que fose a correspondente na Arousa. De alí pasei a Diario 16 e, cando tamén crebou, pasei a Faro de Vigo. No 93 cheguei e ata que me xubilei alí fixen toda a miña carreira profesional.

En Faro de Vigo tiveches distinto tipo de responsabilidades a pesar de que era unha época na que non había moitas mulleres que as tivesen, primeiro como responsable da delegación da Arousa e logo, de Sucesos e de Edicións.

Si, eu en Vilagarcía era redactora e traballei uns anos e, outra vez, ao meu marido destinárono a Vigo. Entón, pedín o traslado e funme levar o Club Faro e colaboraba en local con temas políticos porque, a min, o que me gustaba era a política. O delegado que había en Vilagarcía renunciou e dixéronme se me quería ir de delegada. Entón, polo feito de ser muller, dixen que si, sen pensalo. Cheguei á casa e díxenlle ao meu marido: “Mira, ofrecéronme isto e dixen que si, paréceche ben?” Díxome: “Si, si, si”. Aquilo implicaba que eu marchaba pola mañá da miña casa, cando os meus tres fillos ían ao colexio; comía en Vilagarcía; e volvía ás 2 da mañá. Ese foi o meu horario os catro ou cinco anos que estiven de delegada, ata 2004. Pero dixen que si por ser muller, porque non é que me apetecese moito irme, pero dixen: “As mulleres poñémonos nós o teito de cristal ou póñennolo?”

Como é compatible ese horario cunha vida?

Eu tiven a sorte de que o meu marido non é que viñese moi educado no mundo do feminismo, pero si fomos un grande equipo e onde non chegaba un estaba o outro sempre. Téñollo que agradecer porque o fixo con naturalidade, sen ter que falalo, que xa é moito. Sempre me dixo que o que eu decidise. Tamén ao revés. Tamén teño que agradecerllo moito aos meus fillos, que mo puxeron moi sinxelo. Sempre tivemos lonxe a familia e nunca tivemos esa rede de apoio. Os meus fillos tamén me quitaron a culpabilidade que toda nai traballadora arrastra cando me dixeron: “Mamá, se che toca a lotaría, por favor, ti segue a traballar”.

Persoas que seguisen a túa traxectoria coñécente por abordar cuestións de contrabando e de narcotráfico. Era moi difícil aquela época na que estaba emerxente e, ademais, sendo muller?

Eu nunca tiven o veto por ser muller. Non o vin, pero autoprotexinme. Eu quería que valorasen o meu traballo, só me interesou o traballo que podía facer e facelo o mellor posible.

No mundo dos sucesos abordouse durante moitos anos unha cuestión que agora se aborda de forma diferente: a violencia sobre as mulleres. Ti pasaches esa época previa á aprobación da Lei Integral de Violencia de Xénero. Como se abordaban antes e como se abordan agora estas cuestións?

Agora vai na sección de sociedade. Eu creo que o primeiro e o máis importante que se conseguiu coa lei é que os nosos compañeiros homes saiban que é un delito, parecía que dicir determinadas cousas non importaba. Pero queda moitísimo por facer; avanzamos un pouco no sentido de que se lle vai dando visibilidade, pero aínda queda moitísimo. A min preocúpame moito se se está chegando ás mulleres que de verdade o necesitan. Creo que non se chega. As mulleres que fixemos sucesos con violencia de xénero fixémolo moi ben porque fomos a súa voz cando ninguén escoitaba. Parecía incluso que tiñan a culpa. “Algo farían”, sempre se dicía. Eu sempre digo o mesmo: unha vítima é unha vítima e un xornalista ten que empatizar coa vítima e ten que estar ao seu lado en todo.

Un cambio fundamental foi que empezou cubríndose en sucesos e pasou a ser sociedade. Que outros cambios importantes viches na forma de abordar a violencia de xénero estes anos?

Eu creo que a vantaxe que tivemos é que vai habendo algunhas mulleres que están a ter cargos de responsabilidade e que o tomaron en serio. Porque eu o sinto polos meus compañeiros homes, pero creo que eles están sensibilizados, pero aínda falta dar o paso de dicir: “Eu son unha máis”. E iso aínda non se fixo.

Desde o ano 1986 que chegaches á primeira redacción, e durante todos estes anos, ti notaches unha forma distinta de exercer o xornalismo por parte das mulleres e dos homes?

Cando me fun de delegada a Vilagarcía, houbo un momento en que dixen: xa non quero ser súper woman porque o que se nos pedía na miña xeración era ser súper woman. Atendías a casa, tiñas que ser a mellor profesional e, por riba, estar xeitosa.  E un día, hai moitos anos xa, escribín un artigo: “Xa non quero ser súper woman”; eu son unha muller e chego onde chego e non quero moito máis. Eu chego de delegada a Vilagarcía, que había pouquísimas mulleres delegadas e con cargo de responsabilidade; en Vilagarcía eu naquel momento era a única; e dime un compañeiro home: “Mañá vou vir tarde porque vou ao salón de peiteado”.  Fíxate a diferenza, se son eu a que di: “Mañá chego tarde, que vou ao salón de peiteado”, que pensarían de min? Pois eu chegaba ás 2 da mañá, lavaba a cabeza na miña casa e ao día seguinte aparecía co pelo limpo.

Na túa última época antes da xubilación, notabas cambios nese sentido?

Moitísimos. Eu creo que, en canto a horarios laborais, perdinme o mellor. Eu podo falar de Faro, que é o que o que coñezo, pero creo que pasa o mesmo en case todos. Agora a obsesión é pechar pronto, ás 20:30  está todo pechado. Eu pechaba ás 2 da mañá, ás veces. Entón, os xornalistas, que faciamos? Traballar como desgraciados. Agora hai conciliación, pero a miña conciliación foi grazas ao marido que tiven, a miña conciliación era levar o neno á manifestación no carriño; ás veces sentíaste culpable. Antes do feminismo como tal que temos agora, eu sempre dicía que este mundo só cambiaría cando o home se feminizase. O home quería chegar á súa casa tarde para non ter que bañar os nenos. Iso cambiou, agora hai moitos mozos novos que gozan sendo pais, que lles gusta estar na cea e bañar os nenos, pero antes non. E entón había nas redaccións moita xente que facía tempo para que a súa muller deitase os nenos e chegar á casa xa co tema resolto. Agora creo que son máis compañeiros, afortunadamente.

Falando da conciliación, comentábasme un anécdota que é que o día que naceu o teu fillo pequeno traballaches.

Agora mesmo é inconcibible, pero antes levábanse moito os colaboradores na prensa escrita. Naquel momento, eu estaba en Diario de Galicia na zona da Arousa e antes de virme a Pontevedra ao hospital escribira unha crónica sobre un problema que tiñan os mexilloeiros da Arousa. Pois vin ao hospital co meu caderno. Xa o tiña escrito, tiven o meu bebé un 25 de agosto en plenas festas da Peregrina cunha calor terrible, naceu ás 6 da mañá e ás catro e media ou cinco da tarde chamei a Diario de Galicia e dixen: “Pásovos a crónica”. Como era colaboradora, non tiña dereito a vacacións, non tiña dereito a días de parto, non tiña conciliación ningunha. Buscabas a vida como podías se querías traballar. 

Era algo co que, en certo xeito, as mulleres estaban en desvantaxe, non?

Totalmente, pero ademais había outra cousa que aínda é peor. Como reflexión, moitos empresarios na miña época sempre dicían: “Mulleres, que horror, porque van parir, teñen nenos e son case 9 meses”. Pero cantos nenos teñen as mulleres? Nunha vida laboral de 40 anos, que supón ter tres nenos? E, en cambio, ti pensas e a muller, xeralmente, non se pon enferma; a muller, xeralmente, é responsable. A min gustaríame que se fixese algún día un estudo de cantas baixas laborais hai en mulleres e cantas hai en homes, por enfermidade. Gustaríame sabelo porque eu creo que as mulleres son menos.

Pensas que un empresario no mundo do xornalismo agora aínda pensa se contratar unha muller ou un home?

Eu creo que xa non. Eu creo que agora mesmo o que che importa é a validez da persoa, afortunadamente. Un xornalismo, iso si, a 2 pesetas, a 2 euros; porque creo que o quilo de xornalista está moi barato. Agora eu penso que buscan o máis adecuado, non buscan que sexa muller ou que sexa home, senón que sirva. Ademais, agora eles tamén collen baixa paternal.

Comentabas antes que, polo feito de ser muller, non notaches ningún veto. Pero consideras que ser muller cambiou dalgunha forma a túa traxectoria?

Eu creo que si. Hai que mirar cantas mulleres están nos consellos. Teñen que entrar por lei as mulleres nos consellos de dirección das empresas?  É triste, porque eu creo na valía e non son de cotas, pero creo que si, que grazas ás cotas se conseguiron moitas cousas. A min doíame, na miña época, cando eu empecei, se unha muller sobresaía un pouquiño, facíana xefeciña de non sei que, non era nunca nin a redactora xefa, nin a subdirectora nin a directora do xornal. Dábanlle un algo e xa se dicía: “É que está amigada con fulano”. E iso sempre me rebentou, sexa verdade ou sexa mentira. Porque unha muller que chega onde sexa é mil veces máis válida que o home que ía chegar. Porque custa moito e ten que demostralo non todos os días, senón cada hora do día. A muller que está nun posto de responsabilidade en empresas xornalísticas ten todos os meus respectos, porque ningunha chega porque está amigada con fulano. E se está amigada con fulano, ademais, valerá, porque se non, non a deixan alí nin dous días.

Fagamos unha análise de actualidade, pasado e futuro do xornalismo. Paréceche que non se están facendo as coberturas como se deben?

Eu non quero ofender a ninguén porque penso que hai moi bos xornalistas e que o bo xornalismo vai manterse sempre porque o necesitamos, porque necesitamos alguén que nos dea datos, que nos permita coñecer a verdade desde todas as vertentes; a verdade é moi poliédrica e convén que saibas os distintos puntos. Pero, agora mesmo, estamos nun xornalismo de baixo custo. Importa pechar canto antes, viñeron as edicións dixitais, non hai tempo. O bo xornalismo necesita tempo, non vale poñer un supostamente; poño supostamente e xa me cubro as costas. Non, tes que tentar chegar á verdade ou ás distintas verdades para poder ofrecer o que hai. Agora non, agora é un tweet, un titular, aínda que non se axuste á verdade non importa, xa dentro o explicas na información. Non estamos a facer un bo xornalismo, buscan máis un tuiteiro ou expertos en marketing.

O xornalismo está a morrer ou non?

Eu creo que morrer non vai morrer. Non pode morrer, imos necesitalo. O problema é que xa levamos moito tempo sen saber como vai ser. É como un pasiño para diante, dous para atrás. Imos ter a edición dixital porque parece que vai por aí o camiño, imos ver as redes sociais porque o que nos interesa é que nos dean moitos clicks. Agora é moi perigoso tamén o sistema: eu co meu teléfono móbil gravo, mando, envío… Se cadra está a ser aínda o accidente, que ten vostede que contar? Eu creo que o bo xornalismo e a reflexión van facer falta.

A inmediatez baixou a calidade do xornalismo que se fai?

Moitísimo, porque, ademais, estamos nun mundo de moitísima competencia.  É outra forma de traballar. A min cústame entendela, cústame velo, pero cando vas cumprindo anos tamén che parece que o teu era case mellor e eu creo que non. Eu pensei que as novas tecnoloxías viñan axudar moitísimo ao xornalismo, porque lembro mandar as fotos no tren, ir á estación en Vilagarcía, metelas nun sobre, pedirlle, por favor, ao maquinista ou ao revisor: “Impórtalle? Déixaas na cantina da estación de Vigo e xa van buscalas”. De súpeto, chegan uns medios que podes enviar directamente a información e isto é marabilloso. Ten unha parte boísima e ten outra malísima que é a inmediatez, que se quere todo ao momento e estamos nunha sociedade moi consumista. Hai que afacerse e ver cara a onde vai ir, pero eu creo que a calidade é moi importante e esquecémola un pouco.

Cal foi para ti un punto de inflexión neste cambio da forma de vivir o xornalismo?

O caso de Asunta. Tamén é verdade que, con cada asasinato, cada caso, saen tiróns da pel, no canto de crearche unha coiraza, faiche máis sensible. Os que se dedicaron aos sucesos sábeno e todo bo xornalista tería que pasar por sucesos. O caso das nenas de Alcàsser supuxo un antes e un despois dos sucesos, por como se tratou en televisión aquel asasinato daquelas tres nenas. O caso de Asunta para min supuxo o final da época de xornalismo que eu vivira e que a min me gustaba. Había que escribir, había que cubrir, había que estar todo o día engadindo información ao xornal dixital. Para min, foi perder a calidade en favor de gañar lectores, do click. E doeume moito, porque de ter moi boa información e de tela estupenda e que, de súpeto, che digan que contes unha cousa que sabes que non é verdade, que che digan: “non me importa, pon un ‘supostamente’”. Dixen: “non, nin de broma”. Negueime, pero tamén tiven esa sorte. Primeiro, que me escoitaron cando dixen cousas e, segundo, sempre podes negarte a asinalas. Eu só nunha ocasión ameacei con que non quería que me asinasen, cunhas fotos dunha testemuña noutro crime. O fotógrafo fixo o seu traballo, tiña a foto dunha testemuña importante, e quixeron publicala. Eu dixen que se se publicaba e o caso chegaba aos xulgados, ía declarar que foi en contra da miña vontade e que, como xefa da sección de sucesos, me neguei porque esta moza é unha vítima e eu das vítimas xamais saquei unha foto. Paréceme que teñen todo o dereito a manter a súa intimidade como queiran e hai que protexelas e non sempre son protexidas.

As persoas que saben como traballabas saben que, ademais, nunca tiveches medo a defender outro punto de vista e nunca te parou nin ser muller nin o medo a perder un traballo.

Non. Eu sempre digo que fun moi afortunada. O xornalismo foi un hobby polo que, por riba, me pagaban. Como empecei de colaboradora e cobraba moi pouco, era un hobby. Logo fun ascendendo, mellorando, foron vindo as responsabilidades. O feito de ser muller fíxome dicir que si ás responsabilidades. Nas mulleres da miña xeración, polo menos, era unha forma de facerte valer, de dicir: “a min non me botan atrás nin uns fillos nin unha vida máis cómoda, asumo a bandeira de que si, de que unha muller ten que estar aí”. Puiden ser moi libre para todo, moi libre para cambiar de traballo se me dese a gana, moi libre para mandar á porra a calquera persoa que tentase o que fose. Falaba- mos de mulleres apoderadas. Eu creo que unha muller tense que apoderar cada unha a si mesma. A liña vermella tena que marcar unha. Outras non poden, desgraciadamente, eu puiden. Un maior de once irmáns  ten a ONU na súa casa, entón estás afeita a xogar con moitas cousas e iso tamén me veu moi ben.

Falemos desas que non poden dicir que non, que si que desgraciadamente se teñen que conformar co que toca, pois teñen que levar a comida a casa. Ti viviches coas túas compañeiras esa sensación nas redaccións?

Si vivín situacións. Vin como unha muller, unha gran xornalista, por unha actitude machista de dous compañeiros de traballo, dixo chao. Un deles fíxolle a vida imposible. Ela perdeu o traballo a pesar de ser a vítima e el aspira agora a que o nomeen xefe. Iso si o vivín, pero foi unha decisión intelixente tamén dela porque dis: “os, se ti me vas amargar…”  E buscou a vida noutro lado. Eu creo que aí o xornalismo perdeu unha gran xornalista, pero ela gañou en tranquilidade, en vivir a súa vida moito máis relaxada porque o xornalismo é unha vocación, é moi escravo.

Hai un debate que agora está a xurdir nas redaccións en relación coa profesión escrava á que tes que dedicar moitas horas. As novas xeracións non están dispostas.

Agora é unha gozada. As novas xeracións queren calidade de vida. Todos tamén a queriamos, o que pasa é que estabas nunha roda. A ninguén que non vivise na prensa escrita lle podes explicar o que pasaba aí porque non ten explicación posible como saías ás 2 da mañá. Eu lembro os meus fillos. Ao día seguinte, sempre lían o Faro, víano e dicían: para escribir isto estiveches ata as dúas da mañá? Como lle explicas ti a un neno de nove anos: “mira, a túa nai séntese Penélope?” Durante todo o día van pasando cousas e tes que retirar o xa escrito para poñer o máis novidoso. Agora, as edicións dixitais xa se ocupan diso. 

Con estas novas xeracións, miremos cara ao futuro. Como auguras o futuro inmediato do xornalismo?

Eu o da prensa escrita téñoo aínda moi no aire, porque vexo, polos meus fillos e polos meus netos xa, que están case mellor informados que eu por redes sociais e por internet. Entón, vounos facer ler o xornal? Van comprar papel? Pois se cadra queres artigos de fondo, artigos de opinión, o que non podes explicar no dixital, que queres que sexa curto, breve. Eu creo que o xornal vai existir, estou convencida. Como? Non sei, que trate cinco temas, pero en profundidade. O xornalismo sempre pensei que é cuestión de honestidade e, agora mesmo, dáme medo a subxectividade. Non tes por que ser obxectivo, porque hai cousas que che teñen que doer na alma e se algo lle doe na alma a un xornalista, teno que dicir, non o pode calar, será a súa opinión e dirao como opinión ou dirao cos datos. E agora mesmo eu creo que falta reflexión. Segundo que cousas, hai tantísima información, tanto bulo… A min gústame profundar e se cadra hai temas nos que compensa dicir: imos escribir isto en profundidade, todo o que non nos entrou no dixital. Porque parece que entra todo, chega un momento que parece tamén lixo, o vertedoiro. Creo que a prensa escrita ten futuro e vaino ter. A prensa escrita vai seguir, pero non para fakes nin para bobadas, vai estar para o que quere interesarse un pouco por algo. Porque, ademais, eu creo na firma dos xornalistas. Un xornalista que asina, por vergoña toureira, debería tentar facelo o mellor posible. Ter un nome tamén dá á túa noticia e ao teu traballo unha dignidade que non lla dá o medio, dáa o xornalista.

Neste futuro que ves, cal será o papel da muller?

Non se cal vai ser, o que me gustaría, porque hai máis mulleres xornalistas que homes, é que houbese unha visión feminina en toda a prensa escrita porque creo que se gañaría moitísimo. Creo que hai unha serie de cousas das que as mulleres sabemos o que non debe ser, por sentido común, porque nos fixeron así, porque nos educaron e temos residuos da educación que recibimos. Eu creo que a visión feminina do mundo pode axudar moitísimo á sociedade que nos toque vivir. 

NATALIA PUGA

Este proxecto recibiu o VI Premio “Luísa Villalta” a proxectos pola igualdade 2024 da Deputación da Coruña