Rita Alonso incorporouse a Televisión Española medio ano despois de acabar a carreira. Viña de estudar a rama de Imaxe e Son na facultade de Ciencias da Información na Universidade Complutense de Madrid. Antes pasara xa por outros medios. Como foron eses primeiros pasos?

Que lonxe, que histórico! Eu facía teatro no instituto e gustábame moito o cine e o teatro. Gustábame moitísimo tamén a radio e dixen: “vou facer Imaxe e Son”, que era unha carreira daquela moi nova. Non era a primeira promoción pero debía ser a segunda ou a terceira. Licencieime no ano 1984. Tiña moitos amigos de Vigo que agora están na TVG e noutros medios que facían Xornalismo: Alfonso Armada, que estaba comigo en teatro; Francisco Novo, que está na Galega... A aventura empezou aí. Despois enganchoume a radio, estiven con Segundo Mariño e Xosé María García Palmeiro, clásicos xornalistas no que daquela era Radio Popular de Vigo. Faciamos programas que eran moi, moi cañeiros, uns informativos que agora son impensables. 

Aí coñecín a María Xosé Porteiro e quedei na radio facendo varios programas que facía ela, como A Bisbarra. Realmente eu creo que tiña que traballar na radio pero as cousas torcéronse e acabei na tele.

En Radio Popular ofrecéronme traballo en Madrid, pero nese momento cruzóuseme o amor no camiño e decidín volver a Galicia. Xusto outra cousa que coincidiu  foi que o cámara  de TVE en Vigo faleceu e Televisión Española estaba sen correspondente alí. Acabei a carreira en xullo e en xaneiro entrei en Vigo. Non entrei de xornalista, entrei de técnico, eu era axudante de cámara. Despois empecei a redactar, a facer o traballo completo ao pouco tempo. Son unha xornalista agregada ao xornalismo con corenta anos de experiencia porque vin de aí, dunha formación en imaxe que me veu moi ben ao longo destes corenta anos, agora que estamos montando noticias. Sempre me serviu de moito porque a miña mirada sempre foi diferente. Sempre sentín que tiña unha cámara nos ollos e sempre lle dei moita importancia á imaxe.

Cando estabas na carreira, cando estabas en Madrid, erades moitas mulleres ou eras máis ben unha excepción alí, en Imaxe?

Non, non, había moitas mulleres. Había unha compañeira de Pontevedra, Marina, que foi directora de Metrópolis. Estaba xente da familia Flores, que son uns montadores de cine de toda a vida. Había moitísimas. Aí e no Instituto de Radio Televisión xa había mulleres. Había moitos homes pero había mulleres.

E despois nas redaccións?

Tamén daquela  había. Por exemplo,  na COPE tiña moitas compañeiras que despois seguiron a súa traxectoria en Vigo e acaban de xubilarse, como vou estar eu enseguida. Pero si que estiven na COPE con Blanca Rafael e con Julia Mariño. Estaba Begoña Caamaño, un referente do xornalismo feminista, para min unha tenra amiga, e xa estaba aí na Radio Galega. Había moitos homes, pero xa empezaba a haber bastante movemento de mulleres no xornalismo daquela. Xente que levaba Pesca, levaba un pouco de todo. Igual ao mellor Economía e cousas así seguíanas levando os homes. Elas levaban igual máis Cultura. Estaba un pouco dividido por seccións.

Dicíasnos que faciades informativos moi cañeiros que serían impensables agora. Por que?

Si, non sei se era inconsciencia. Inconsciencia non, porque eran grandes xornalistas, pero había a posibilidade de facer cousas. Ja que a la actualidad [un programa de Radio Popular en Vigo] poñía todo patas arriba. Contrastaba moitísimo a información e daba voz aos barrios e aos veciños. Non era unha información controlada como a de agora, que che mandan un vídeo, unhas declaracións, un audio.

Agora non hai xornalismo daquel: tiñas que estar constantemente chamando a todo o mundo, non había tantas conferencias de prensa, tanta información para todos. Eras ti o que buscabas a información. Eras ti quen chamaba os sindicatos, as fontes, para ver se había algún conflito. Agora non, agora é como que che vén rodado e estamos todos facendo o mesmo. Daquela non, daquela non todos faciamos o mesmo. Había noticias que coincidían pero había outras que as sacabas ti.

Como fuches vendo os cambios que houbo na profesión dende que empezaches ata agora?

Non che vou dicir que fosen fáciles, nin tampouco os comezos. Sobre todo para as mulleres, porque para nós, con iso de que os xefes sempre eran homes, pois non era doado. Os xefes sempre eran homes e os políticos e os entrevistados, homes. Mulleres eran as mínimas. Se ti vas a un arquivo de Televisión Española deses anos, vas atopar sete mulleres por cada cen homes. Probablemente a proporción  vaia por aí. E pode haber políticas, algunha alcaldesa que houbo, algunha científica, algunha lingüista…  Despois que atopabas? Economía, empresa, pesca. Sectores absolutamente masculinizados. O dos políticos é para escribir un capítulo á parte.

Eu recordo con Begoña Caamaño estar cun conselleiro da Xunta daquela e ter que oírlle cousas como “neniña, quen che mandou preguntar? Mandouche o teu xefe preguntarme iso?”. Que pasa? Que lle molestaba certo tipo de preguntas e quería desarmarte. O desarme era, ao ser unha muller, pois menosprezarte, facer que non tes decisión, que a pregunta non sae da túa cabeza porque ti non es unha persoa pensante, es unha persoa transmitinte.

En épocas de mobilizacións en Vigo eran tamén sectores bastante masculinizados. Como foi o traballo nese contexto?

Pois ata fixemos amigos durante o desmantelamento do sector naval, por exemplo. Nesa etapa, os que estabamos alí chegamos a facernos moi amigos dos sindicalistas e dos traballadores porque foi tan dura e tan grave toda a reconversión que ata fixeron unha comida cos xornalistas e coas xornalistas.

E pola contra, despois, por exemplo, no naval, veu outra xeración. Aí eu penso que o pasei peor cos que viñeron despois que nese caso. Estivemos protexidos absolutamente todos. Pero despois si que houbo uns anos en que foi máis violento. Aí vivimos unha etapa moi convulsa e difícil. Houbo ataques na rúa, de ter que impoñernos e ben. E explicarlles “mira, cando ti non naceras, xa estaba eu facendo temas de naval”.

De que anos estamos falando?

A partir do 2000. Foi unha etapa complicada, pero eu penso que tanto para as mulleres como os homes que seguiamos o conflito diario. De feito, ás veces os sindicalistas tiñan que intervir e protexer. Iso creo que foi, sobre todo, na tele. Antes respectábante moito cando facías un directo. Agora non hai ningún respecto: pásanche polo medio, póñenche unha man na cámara…  Estivémolo vendo coas últimas cousas [da DINA] de Valencia: hai moitísimos máis ataques a xornalistas agora. Tamén o tema das redes é diferente.

Cando entrei, a única televisión que existía era Televisión Española. Había políticos que cortaban a cinta [nunha inauguración] e se nós non chegabamos a tempo volvíana cortar. Quero dicir, que as cousas mudaron moito. Despois eramos nós e a Galega e, despois, xa todas as privadas e mudou. Os cambios foron moitos e non todos para ben, claro.

Foi para ben este cambio?

Non sei, é difícil sabelo. A peor época para os xornalistas foi o Prestige polos ataques de manipulación a Televisión Española, claro. Para min foi a peor época como xornalista. Ata nos tiraron un cóctel molotov na oficina.

Sentinme fatal daquela, era como se me atacasen a min como profesional e, realmente, eu estaba facendo unha información correcta. Nós aquí, en Galicia, estabamos facendo unha información correcta do que estaba pasando e aí están os informativos. Pola contra, os Telediarios estaban dando unha información de que todo estaba ben e iso todo sufriámolo nós na rúa cando ías co micrófono de Televisión Española. Tiñas que soportar insultos, ataques e ata un cóctel molotov que queimou os mobles da oficina na rúa Venezuela. Vivino como se estivesen atacando a miña maneira de facer xornalismo e eu consideraba que non o estaba facendo mal. Foi bastante dura para min esa noite. 

Tiraron un cóctel molotov na emisora?

A emisora estaba nun baixo, cunha cristaleira que daba á rúa; rompérono e tiraron varios obxectos incendiarios e queimaron parte do mobiliario. Recordo moita tristeza. De pensar que porque tes uns editores que están contando o que non hai, transformando as informacións e nesgando, pois que os xornalistas que estamos na rúa moitas veces recibimos os ataques de quen non está de acordo coa información que se está dando. Aínda que non estea asinado por ti.

Ese do Prestige recórdalo como dos peores momentos. Con cal bo quedas?

Momentos bos hainos todos os días. A min, este traballo o que me dá é que coñeces xente tan interesante, xente marabillosa que sae do pozo… Como unha muller con ELA que che dá unha vitalidade, que dis: “De que parvadas nos preocupamos? Por que estamos facendo conferencias de prensa de políticos todos os días habendo tanta xente con ganas de contar, de facer, de construír?” Xente que realmente fai as cousas ben e estamos todo o día contando cousas de xente que ten a destrución na cabeza.

Para min, é unha cousa moi bonita contar o que pasa e descubrir cousas novas todos os días, problemas pero tamén retos. Acabo de facer unha peza dunha moza que fai esgrima, hai moi poucas mulleres que fagan esgrima, e hai uns anos tivo un accidente de tráfico e perdeu unha perna. Agora é paralímpica, foi medalla de bronce en París, Judith Fernández, e esta muller empeza a falarche de como reconstruíu a súa vida e saes de aí con enerxía.

E é a profesión a que che dá acceso a todas estas historias. A min paréceme máxico. Que traballo che pode dar esa visión da sociedade tan ampla? Hai outros traballos que tamén cha ofrecen pero, neste tes ese acceso, esas portas abertas a tantas historias e a tantas realidades que iso a min me atrapa. Gústame moito facer Sociedade, coñecer xente e contar historias. Éncheme moitísimo.

E ti, Rita, de que maneira cres que determinou a túa carreira seres muller?

Que difícil! Que difícil! Aquí en Galicia, por exemplo, nunca houbo unha directora de Televisión Española. Sempre tiven directores, sempre tiven editores —agás tres editoras, a terceira desde este ano. Iso condiciona de moitas maneiras o traballo no día a día porque non tes a mesma visión. Hai momentos en que necesitas ter unha muller para contarlle que queres facer algo. Do outro lado tiven homes que si o entendían pero tamén tiven homes que non. Mesmo por ser eu muller ao mellor me botaban para atrás unha cousa ou o miraban máis con lupa. Tiven de todo en corenta anos, loxicamente, tiven que ter de todo.

E despois, a miña condición de nai tamén me tirou para atrás. Porque eu tiven un par de momentos ofertas para ascender —nunca tiven moito interese tampouco, a verdade— pero ao mellor se non tivese fillos pois tomaba outra decisión.

As mulleres recibimos menos ofertas pero non sei se tendemos a rexeitalas máis que os homes.

Tendemos a rexeitalas. Polos 90, recordo que co meu compañeiro que era xornalista en Vigo, con Xan Touceda, empezamos a facer unha axenda de mulleres expertas. E pasaba o mesmo: cando ías entrevistar un equipo de científicos e había mulleres e querías que falasen as mulleres, tamén rexeitaban falar. Sempre tivemos aí esa “síndrome da impostora”. Sempre quixemos dar un pasiño para atrás, non atrevernos.

Porque eu tamén tiven unha cultura de non atreverme, de medos. Eu teño catro irmáns, aínda que somos tres mulleres, e aí tamén hai diferencia, edúcante de maneira diferente: ti tiñas que facer as camas e lavar a roupa. Os homes non se levantaban da mesa e había que estar discutindo con eles todos os días para que fregasen e non había maneira; xa eles sentaban do lado de dentro da mesa. Esa é a miña educación. De aí vén o que arrastramos toda a vida e co que pelexamos. E, ás veces, non te sentes capaz porque non te educaron para ser capaz, non te educaron para dirixir, educáronte para coidar.

Na televisión hai algo fundamental: a imaxe. A imaxe para o bo e para o malo. Como o viviches? Foi unha presión nalgún momento da túa vida?

Non sentín moita presión pola imaxe porque como sempre fago xornalismo de rúa tampouco é para que vaia hipermaquillada, eu, que non me maquillo. Creo que coidei moi pouco a imaxe, pero para min o importante é contar as cousas ben desde o sitio. Pero si que hai presión, hai moita presión.

Lembro unha anécdota que me pasou no ano 1989, nunhas eleccións municipais. Eu estaba entrando no Telediario no especial informativo desde primeira hora, desde que abriran os colexios, no Concello de Vigo. Había un monte de mesas. Desde pola mañá debín saír en plano curto cunha mesa detrás e entrevistei un presidente de mesa. Ata que chegou o Telediario e decidimos facer un percorrido pola sala e víaseme máis de plano medio, de tres cuartos. Eu estaba embarazada de seis meses e tiña moita barriga. Saín así e foi un escándalo absoluto. 

Chamaron o xefe de informativos a Galicia a ver por que me puxeran alí se eu estaba embarazada. E el dixo que non lle viu ningún problema. Eu non entendía, preguntaba: “Que pasa? Non se pode saír embarazada en televisión?”.  E dicían que non, que non daba boa imaxe unha muller embarazada. Non volvín saír no Telediario ata despois do parto.

Pero porque non cadrou ou porque xa non che deron ese traballo?

Non, non, dixeron que non podía saír máis con ese aspecto. Non podía saír gorda. A orde veu dun xefe home. “Teléfono rojo” de Madrid.

De feito, se nos fixamos, na televisión sae sobre todo un tipo de muller. Non sei se compartes iso comigo e que imaxe cres que se transmite.

Desde logo que se transmite unha imaxe. Está o tema da idade. Hai xornalistas con moita experiencia que seguen aí, non poden prescindir delas pero si que te dás conta de que hai moitas máis mulleres e homes máis novos. Si que hai máis presión.

No meu caso, sigo en activo con 64 anos, a piques de xubilarme, e sigo saíndo, pero si que é verdade que se busca xuventude.

Sentes ti algunha presión pola idade?

Non, nótaste que estás máis vella e saes máis vella, pero presión non, porque se che toca saír, estás traballando e saes. Que presión? Eu son así e teño a idade que teño. Se queres que che faga un directo, fágocho.

Volvemos ao presente da nosa profesión. Ás prácticas que hai anos igual non imaxinabamos: que nos manden un audio, un vídeo... Como o ves ti?

Uns medios e outros son moi diferentes, pero, en xeral, vexo moita información elaborada de antemán. Pero tamén está relacionado coa precariedade. Se traballas nunha axencia e tes que ir a cinco sitios e tes que sacar cinco crónicas, como non vas sacar en axencias todo o que che mandan? É que tes que sacalo, non hai outra posibilidade.

Eu teño compañeiras que traballan en axencias que van a mil. Saco o sombreiro. Soldos moito máis baixos e traballo multiplicado por cinco. Como non vas meter unha crónica que che mandan e darlle unha volta? Son boísimos xornalistas pero é que non lles queda outra. Está sempre vencellado á precariedade laboral. Vexo un acomodo que moitas veces vén de aí.

A túa xeración viu tamén minguar as redaccións, como foi iso?

Cando eu entrei tiñamos dúas horas de programación en galego por La 2. Desconexións de dúas horas con programas de humor marabillosos que faciamos. Eu tiña un programa os venres de resumo semanal da información de Vigo, tiñamos outro que se facía co Norte de Portugal. Estou falando dos anos 1986, 1987, non existía Eurorrexión nin nada. Eu son fronteiriza, son do Baixo Miño, e para min Portugal era tamén o meu país, sentiamos que estaba aí e procurabamos prestarlle moita atención.

Eramos moitos, había xornalistas de deportes, había un montón de xente, colaboradores, programas en directo…  Tiñamos un plató na cuarta planta do Concello de Vigo, que foi o primeiro local que tivo Televisión Española en Vigo. Era cedido polo Concello. Entrabamos en directo desde o plató para programas, para informativos, dabamos noticias, entrevistas en directo ata que todo iso se foi achicando. Foi minguando, minguando ata quedar cos informativos [dous diarios de luns a venres] e damos servizo aos informativos de Madrid.

Fomos a menos, os medios e a forza laboral pero asumindo cada vez máis funcións. Daquela había cámara, axudante, xornalista e xefe técnico. E a partir de aí primeiro cargáronse os axudantes de cámara, despois os montadores e agora nós [os xornalistas] escribimos e montamos. Foi concentrándose o traballo e trabállase peor, é un deterioro do traballo final.

Cres que facemos peor xornalismo que cando empezaches?

No meu caso, creo que si, antes tiñamos moitas máis fontes. Contrastabamos máis. Agora é máis rápido todo: “Fulanito dice tal, Menganito dice tal”. E onde está o pensamento crítico? Cúlpome eu tamén de non contrastar tanto.

Non sei se nos acomodamos…

Eu creo que en parte é acomodo e que as fontes non están tan dispostas a contestar o que pides. Mira a Xunta de Galicia: cantas veces lles pides un dato e cho dan ao día seguinte?

E agora estamos vivindo a revolución do xornalismo a través das redes sociais. A televisión xa non é o que era. Non é un medio de visionamento masivo en directo. Agora traballamos con X, colgamos a información  en X e recibes os ataques. E aí as empresas teñen tamén a obriga de protexer as xornalistas e os xornalistas porque os ataques ás mulleres estanse volvendo unha loucura.

Que papel cres que temos os xornalistas neste contexto? Porque eu sinto que somos máis necesarios ca nunca pero estamos máis deostados tamén ca nunca. E eu ás veces penso que é froito tamén do noso propio traballo.

Si, ao final non facemos o traballo todo o rigoroso que debía ser, todo o interesante que debía ser e, ademais, calou na sociedade que os medios, sobre todo a televisión, manipulan. Cando entrou ese discurso da manipulación, entrou o desprestixio. A pesar de que somos máis necesarias ca nunca porque a democracia está máis atacada ca nunca coas loiadas. Temos un papel moi importante para desmontar todos os discursos de odio e de misoxinia, pero a verdade é que estamos en horas baixas.

Eu tiven algún encontrón gordo. Na folga de transportistas, por exemplo, tiven un cun camioneiro que empezou así e xa lle dixen: “Ti sabes conducir camións. Pois eu non. De xornalismo sei eu”. E despois veu pedirme desculpas e dicirme que lle dera unha gran lección por dicirlle iso.

Temos a idea de que as presións veñen só dos partidos, pero realmente recibímolas de todas partes.

Si, claro. Igual o político levanta o teléfono para que se cubra unha cousa, que segue pasando, pero hai presións de todo tipo: dos lobbies de poder económico e, nun sitio como Vigo, que aí tira moito de moitos sectores… ai, aí!

Cres que como empresa pública se aproveita que non depende diso ou poderíase facer algo máis?

Si, eu creo que si. Ao mellor nos acomodamos e temos que espertar. Si que debiamos ter un papel moito máis proactivo. Igual que o tivemos no caso do tratamento da violencia machista debiamos telo en moitas outras cousas.

Que xornalismo vén?

Que difícil. Eu non sei que xornalismo vén. É todo tan complicado! Xa me vexo moi maior para poder atender a todo o que se presenta. E é máis necesario ca nunca facer bo xornalismo porque estamos nun momento difícil, complicado para as democracias. O noso poder ten que estar da man da democracia, de garantir dereitos e contrarrestar discursos, pero non sei se o xornalismo que vén estará á altura.

Tamén nun momento moi complexo para os dereitos das mulleres, non?

Totalmente. Eu creo que estamos no peor momento, con todas as loiadas que se crean sobre que os homes están en perigo e que todos os dereitos son para as mulleres. E aí están as redes. Eu creo que é máis necesario que nunca porque está todo o discurso en perigo. Quérense cargar absolutamente a axenda que está trazada para a igualdade. Eu creo que hai que combater todo iso con moita acción, con moito asociacionismo do xornalismo, coa visibilización de mulleres xornalistas que teñen un enfoque máis contundente porque si que hai moito perigo. O fascismo está aí coas garras postas e está facendo moito dano.

NOEMÍ ALONSO

Este proxecto recibiu o VI Premio “Luísa Villalta” a proxectos pola igualdade 2024 da Deputación da Coruña