Por que elixiches ser xornalista?

O xornalismo elixiume a min. Un día pasei por diante dunha emisora que se chamaba La Voz de Vigo e había un cartel que puña “se busca redactor”. Ía co meu mozo, [Xosé Antón] Perozo. El acababa de chegar de Estremadura, pero sentíase capaz de ser redactor nunha emisora viguesa. Presentouse ás probas, aínda que non as superou. O xefe de emisións escoitoume falar e gustoulle a miña voz. Fíxome unha proba e díxome: “Se queres, entras ti”. Era 1971-1972, pleno franquismo. Empecei a facer programas aparentemente inocuos, sobre poesía. Coñecín a Celso Emilio Ferreiro, a Cunqueiro…

Entón, de nena que querías ser de maior?

Antes de marchar de Cuba, quería ser cirurxiá cardíaca. Ao chegar a Galicia, non puiden estudar unha carreira porque pasamos unha situación moi complicada economicamente. O máis que puiden facer foi ir á escola de secretariado da caixa de aforros, que era gratis. Tiña 15-16  anos. Traballei como secretaria nun banco e nunha axencia de seguros. En Vigo, coñecín a [actriz] Dorotea Bárcena porque era a miña veciña. Tiña dez anos máis ca min e debín de darlle pena. Debeu de pensar: "A esta parva, que vén falando ben de Cuba, de Fidel e da Revolución, un día vanma meter presa”. Deume un curso intensivo de que país era este, do que se podía falar e do que non. E meteume no grupo de teatro para protexerme. Puiden estar con Xulio Lago, Manquiña… Eu era pésima actriz, pero boa en produción.

E de aí á radio…

E á prensa. Ofrecéronme facer prácticas en El Pueblo Gallego. Chamábanlle así porque non pagaban. Estamos falando dos “medios del Movimiento”. Non había facultades de xornalismo, había que ir a Madrid para estudar un curso como de formación profesional. Para seres xornalista só tiñas que escribir ben. Na radio, non te puñas diante do micrófono e falabas. Primeiro faciamos os guións para envialos á censura e volvían co que non podiamos dicir riscado. No xornal, había unha manga ancha tremenda. Como non buscaba rédito económico porque estaba sustentado polo Estado, era unha especie de escola alternativa de xornalismo. Alí entendín que me gustaba ser xornalista. Empecei a escribir reportaxes, facer entrevistas…  Estiven traballando sen cobrar case que catro anos, ata que me contrataron en Radio Popular para facer un programa diario, informativo e comarcal. E déronme a oportunidade de facelo en galego. Daquela xa escribía en galego, malia que cheguei aquí falando só cubano. 

Nese arranque no xornalismo, que referentes tiñas?

Ningún.

Cando chegaron e quen foron?

Chegaron con Dorotea [Bárcena], que me foi falando. A primeira, Xohana Torres, que tiña un programa cultural en La Voz de Vigo en galego. Coñecer o seu traballo foi un shock. Tamén Luz Pozo Garza, que facía a revista Nordés e foi profesora miña na Coruña cando vivín alí. A miña inmersión na idiosincrasia de Galicia foi moi emocional. Coñecín xente, mulleres, ademais, que estaban facendo cousas magníficas.

Cando e como chegou o feminismo á túa vida?

Naceu comigo. Miña nai non tiña formación académica ningunha, porque era unha rapaza dunha aldea moi pequena de Asturias. Pero foi sempre unha señora moi firme, coas ideas moi claras. Aprendín dela a mangonear con diplomacia: cando estaba segura de que algo do que eu pensaba ou propuña era defendible, aprendín a defendelo. Iso era ser feminista sendo unha muller daquela época. Eu non o sabía, porque en Cuba non se falaba de feminismo; a Revolución foi antifeminista absolutamente. E logo tiven a sorte de que unha das primeiras entrevistas que fixen foi a María Xosé Queizán. Clac! Apareceu unha persoa co discurso estruturado, que sabía contalo… Foi a que me abriu a porta e, durante toda a miña vida, sempre foi a persoa á que acudir cando tiña un dilema. Foi un privilexio coñecela naquela etapa porque con ela accedín a toda unha contorna de mulleres. A principios dos oitenta, fixen unha mesa redonda en Radio Popular con Queizán, Carmen Blanco e Camiño Noia. Non está mal, sobre todo nunha emisora que era moi progre pero na que non se podía falar do aborto porque era da Igrexa.

Como eran as redaccións daqueles anos?

Só vías pantalóns. En Radio Popular había locutoras, boísimas, pero eu era a única muller redactora. Ser redactora era ter un cubil, un teléfono e unha axenda. Por alí andaban [Víctor] Freixanes, [Xosé María] Palmeiro…  Non cobraba como eles, senón unha cantidade fixa ao mes que era como unha especie de dádiva porque non figuraba en ningún sitio. Tamén era correspondente de El País en Pontevedra, en pleno narcotráfico,  coa movida, folgas... Nese tempo intentei facer Xornalismo en Madrid, porque non tiña título de nada. Todos tiñan algún título e aquilo daba caché. Deixaba o programa gravado e viaxaba a Madrid pola noite, pero aguantei só un ano. Fun falar co director da emisora para que me contratase. Non cotizaba á Seguridade Social e a día de hoxe teño unha baixa pensión porque estiven nesa situación quince anos. Díxome que era a primeira na lista, pero catro semanas despois entrou no cadro de persoal un compañeiro. Cando llo recriminei ao director, respondeume: “Muller, se ti xa tes a Seguridade Social porque o teu home está traballando e estás na [súa] cartilla! El vai casar e necesítao máis ca ti”. Díxenlle que non sabía cando, pero que acabaría marchando. Estaba moi desgustada. O meu home estaba de subdirector do Faro de Vigo e comezara coma min, por abaixo. Apareceu unha convocatoria dunha praza para a Radio Galega e outra para o departamento de Prensa do Concello de Vigo. Na da radio autonómica quitei o número un e entraba como redactora xefa, pero era en Santiago e que facía cos fillos? Que facía o meu home, que estaba de subdirector de Faro de Vigo? Tiven que renunciar. Foi unha renuncia gorda. E entrei na do Concello. Alí tiven un soldo, pagas extraordinarias, vacacións…

Que contaban das mulleres aquelas redaccións de homes?

As mulleres eramos noticia. No meu caso, tiña limitacións para falar das mobilizacións do aborto en Radio Popular, pero nada máis. As empregadas do fogar, que tiñan un sindicato impresionantemente forte, xa pedían que se lles considerase. Empezaban a estar as mulleres da industria…  Eu falaba de todo. E cando empecei a escribir en El País, a miña posición na radio cambiou moito. Non me trataban como a chica das informacións secundarias. O meu nome estaba á par que o de Palmeiro ou Freixanes na radio, e que o de Manolo Rivas en El País. Era unha muller contando o que pasaba, e iso xa supuña un enfoque diferente. De maneira case que instintiva, as mulleres saían nas miñas noticias cando era posible. Cando foi a folga da reconversión industrial en 1984, había máis de 300.000  persoas nas rúas de Vigo. Fun a redactora e a lectora do manifesto. No escenario, que estaba ateigado de sindicalistas e xornalistas, eu era a única muller. E iso que, daquela, xa había varias mulleres xornalistas por aí.

Como era o trato coas fontes?

Cando entrabamos as xornalistas nunha conferencia de prensa, cambiaba o ambiente. Chegabamos tres mulleres de trinta e poucos anos e, ao outro lado, todos homes. Tiñas que esperar a que rematase a conferencia de prensa para coller a cada un por separado e preguntarlles o que querías. É como que estaban máis pendentes de nós que nós deles. Eles nunca o recoñecerán, pero teño esa percepción. Penso que non o facían á mantenta, saíalles natural.

Tiveches algún compañeiro que se decatase de todas estas desigualdades?

Non. Eles non e nós tampouco. Nós estabamos traballando, traballando moitísimo, e de vez en cando decatábaste de que facías unha pregunta e a ti non che respondían e ao señor do teu lado si. Pero os homes vivían noutro planeta, o cal non quere dicir que non fosen bos compañeiros. Eu tiven unha circunstancia, que me joroba recoñecelo, pero o meu home era xornalista e amigo dos meus compañeiros e, dalgún xeito, iso era como unha blindaxe. O que si confirmei foi a súa hipocrisía bestial sobre a prostitución, que me levou a escribir unha novela que se chama Covardes.

Como foi iso?

Un verán, díxome [o director de El País] Juan Luis Cebrián que preparase unha reportaxe sobre a prostitución en Vigo, que dicía que era como Marsella por ser cidade portuaria. Eu nunca estivera no barrio chino, nunca coñecera unha muller prostituída. Púxenme a investigar. Preguntei aos compañeiros da emisora con quen podía falar, pero dicían que “nin idea”. Ninguén sabía nada. Entereime, non por eles, que había un tal Telmo [Telmo Domínguez, dono do club de alterne máis popular de Vigo, o Telmo’s]. Pero diante tiña un muro. Só podía falar diso cos homes pero dicían que non sabían nada. Contáronme que todas eran mulleres portuguesas. Ocorréuseme falar co presidente do Centro Portugués de Vigo, que se chamaba como o presidente da República: Mario Soares. Cando lle dixen que quería falar cunha muller portuguesa que se dedicase á prostitución, case se desmaia. “Iso non existe, diso non se pode falar”, respondeume. Díxenlle que se non me axudaba, iría ao barrio chinés. Dous días despois apareceu na emisora un tipo chamado João. Era un empregado dos proxenetas que vixiaba as rapazas. Viña de parte de Soares e respondeume a todo durante catro tardes. Tiven que pagarlle. O que me contou João mudoume a cabeza completamente.

En que sentido?

Desde ese momento, a prostitución foi un tema central no meu traballo político, feminista, xornalístico… Foi, é e será. Confirmei desde dentro como as capturaban, como as adestraban…  Falamos de principios dos anos oitenta, non había espazo Schengen, o tráfico era entre países con fronteira. Aí coñecín a Telmo [Domínguez], un personaxe prestixiosísimo en Vigo. Era o xefe de prensa do CDS [o partido do ex presidente do Goberno de España Adolfo Suárez]. Empecei a recriminarllo aos meus compañeiros. “Así que non sabiades nada, eh?”. “É que nós imos alí tomar o café ao saír do traballo, porque é onde atopamos as noticias. Pero nunca estivemos cunha prostituta, loxicamente…”,  dicían. No Telmo’s [o club de alterne de Domínguez] era onde se pechaban todos os negocios, onde se conseguían as entrevistas. Por iso era tan raro que eu, sendo muller, tivese tanta información sen ir á fonte. Eu tiña que currarme moitísimo máis a información. Un dato curioso, non?

Si, moi curioso…

Cando confirmei todo, que policía, xuíces e políticos de todos os partidos estaban metidos no tráfico de mulleres, púxenme a escribir a reportaxe. Cando a rematei e a lin, pensei: “Non teño contrato de traballo en Radio Popular, tampouco en El País. Se algún destes me denuncia e me leva a un xulgado, quen me defende? Que sindicato, se non teño?”. Que medio, que empresa estaba detrás de min? Ningunha. Isto é importante para a profesión. Foi terrible para min. Foi un baleiro, unha decepción…  Eu soa non podía contra todos eles. Con toda a dor do meu corazón, foi cando decidín deixar a radio e buscar un traballo fixo, algo que me arroupase. Esta é unha profesión de moito risco. Gardei todos os papeis nunha carpeta chorando.

Nunca publicaches esa reportaxe?

Non, publiquei unha novela anos despois. Porque esa reportaxe foi traumática completamente. Vin a cidade doutra maneira. Foi un momento de crecemento persoal e de entender a profesión e a política doutra maneira.

Pero foi autocensura ou tiveches problemas ao entregar a reportaxe?

Non me atrevín [a entregala]. Cando xa, fóra desa exaltación que tes cando o contas todo, lin o que escribira e vin que estaba falando de…  e de…  e de…  E quen son eu? Unha señora que non ten contrato con El País. Tiven un ataque de realidade. Despois, cando xa era concelleira [no Concello de Vigo], pensei en facer unha novela inspirándome en Fernando Franco, que eramos íntimos amigos desde o teatro, polo seu prototipo de home da noite, que me viña moi ben. Pero todo iso quedou aí ata que tiven unha enorme crise. Tiña pánico e había que tomar algo. Comenteillo a [Xosé Manuel] Beiras, que eramos moi amigos, e díxome: “Vaite a este [psiquiatra] da miña parte e que che dea Prozac”. Fun a ese médico. Non me serviu de gran cousa pero, á terceira vez que fun por alí, díxome algo moi intelixente: “Mira, non veñas máis. Este tempo que estás aquí falando comigo durante media hora escríbeo e bota para fóra esas cousas que che preocupan”. Acordeime de toda a súa familia porque eu non quería escribir sobre min. Pero entón atopei a carpeta con todos os papeis da investigación. Un día despois ou algo así, apareceu nunha televisión que capturaran unha banda que metía a mulleres romanesas, porque daquela xa había espazo Schengen. Pensei: “Pero se isto é o mesmo…” E escribín a novela, para curarme. Unha novela [Covardes] horriblemente dura, coa que botei toda a porcallada que tiña dentro. Necesitaba desafogar. Covardes foi para min esa terapia, que non deixa de ser unha consecuencia do xornalismo.

Onde sufriches máis o machismo: na política ou no xornalismo?

Non vexo diferenza. Sufrín o machismo en todo o que fixen. En política tiven unha época bonita en que era a novidade. Na corporación na que estiven era a única muller. Entre que era independente e que me querían facilitar as cousas, non tiven problemas dese tipo. Alén dun concelleiro que era groseiro e violento, non só coas mulleres, pero coas mulleres…!  Púñase a rascar los huevos diante de ti e logo ulía os dedos. Iso existía. En El Pueblo Gallego non había baño de mulleres, só de homes. Había un xornalista ao que lle entraban ganas de mexar sempre que entraba eu. E sempre intentaba algo. Díxenllo ao meu marido. Debeulle de dar dúas hostias e xa está. Teño un artigo titulado Me too no que conto o meu me too. Cando fun deputada por primeira vez no primeiro mandato de Fraga, coñecía algúns dos políticos porque os entrevistara. Un conselleiro, o día que tomamos posesión, saíu do seu asento, púxose diante de min e díxome: “Que, rubia! Imos bailar a Silleda?”. Esa é pequeniña, pero un compañeiro meu, cun cargo moi importante, unha tarde no Parlamento, de camiño á entrada do grupo socialista cando non había ninguén, empurroume contra a parede e acosoume.

Que eivas máis importantes atopas agora nos medios en canto a perspectiva de xénero? 

Mirando os datos obxectivos, en número de mulleres que traballan, que están en postos directivos, que poden tomar decisións ou que teñen dereito a formación, comparado co que eu vivín 30 anos antes o cambio é estratosférico. Se falamos do contido, estamos igual. 

En que sentido?

Incorporamos a nosa linguaxe, con termos que teoricamente din moito e en si mesmos cambian o discurso e a forma de ver a realidade, pero… Vou poñer un exemplo. Cando se fala dun feminicidio, sabes cando foi, onde, se a muller tiña fillos ou non, pero, que sabes do asasino? Sobre a pena á que o condenaron, se se rehabilitou ou non, se volveu reincidir, que lle fixeron na cadea… 

Hai que mudar o foco?

Non, hai que contar a verdade. Non contamos a verdade completa. Non é só un foco, é a totalidade. Por que non consideramos verdade esa parte? Nas películas de cine negro o máis importante é o asasino. Mais neste tema en particular a vítima se revitimiza e se consolida como vítima. Consolídanse os estereotipos da vítima e do vitimario. E cada vez máis. Aí non avanzamos nada. E aínda por riba parece que si.

E é a eles a quen hai que radiografar…

Polo menos, tanto [como a elas]. E ver para que serven as condenas e en que medida habería que cambiar ou non a lei en función dos resultados. Temos eses estereotipos de que o asasino é sempre un matao, un borracho, un putañeiro…  pero de repente, sae a noticia que de que un tipo normal sobe a ver a súa muller que acaba de ter un fillo e a tira pola ventá. De onde saíu? Onde estaba antes? Cantas cousas parecidas puido facer? Esa parte que a min me parece clara non está nin na política nin no xornalismo. Outra cousa que me parece importante é que estamos tan preocupadas pola linguaxe inclusiva que nos estamos esquecendo do significado das palabras. E non só do significado das palabras, senón do seu significado simbólico. A linguaxe simbólica sobre nós é violenta de seu, desde que se estuda a Historia. Acabo de publicar un libro sobre iso, As benfaladas. No dicionario, todo o que ten que ver co ser humano está en masculino. A muller pública segue a ser definida como prostituta e o home público, como home preeminente. A partir de aí, de que estamos a falar?

Ti levas moitos anos opinando, un ámbito no que a muller está aínda máis discriminada.

Os meus primeiros artigos de opinión con columna propia comecei a facelos en La Voz de Galicia a principios de 1994, nunha sección que chamei Habitación propia. Durou ata mediados de 2019 e tiña unha frecuencia de entre dous ou tres mensuais, sempre en galego. Estes días ocorréuseme buscalos e levei a gran sorpresa de atopalos todos dixitalizados. Comprobei que unha maioría moi notable trataban de política, con especial interese polos asuntos internacionais, seguidos de feminismo e cultura. Chamoume a atención o uso frecuente da ironía e a dureza implacable dalgúns. Tamén publiquei moi frecuentemente en medios dixitais como Tribuna Feminista, ou en radio, desde a Cadena SER, ata a Radio Galega ou Radio Líder. En televisión, só me animei a participar en faladoiros na Galega durante un par de anos. O meu non é a tensión da cámara, prefiro falarlle a un micro. Dáme seguridade, sei que a miña voz funciona moi ben e iso dá tranquilidade e penso mellor. En todos os casos, sobre todo nos primeiros anos, calculo que a proporción de columnistas mulleres non superabamos o 5%. Conste que cando empecei a publicar a partir dos 80, fixen moitas noticias, entrevistas e reportaxes, e a proporción era incluso menor.

No que levamos de democracia, que foi diante no camiño cara á igualdade: os medios ou a sociedade?

A sociedade é un concepto moi difuso por heteroxéneo, pero, no caso español, diría que foi algo por diante, a través da política, respecto da xeneralidade dos medios que son empresas privadas, agás no caso das públicas. Os medios xeralistas reflectiron o cambio e contribuíron a darlle voz a caras novas, aos novos liderados, pero non marcaron a ideoloxía no ámbito do feminismo. De feito, o termo “igualdade”, analizado o seu uso durante a Transición e primeiros anos democráticos, non adoita referirse á igualdade de xénero senón aos dereitos que comportaban igualdade entre as clases sociais, territorios, etc. Estamos falando do Estado español, obviamente, pero foi importante o acceso aos medios convencionais ou alternativos doutros países máis abertos á expresión democrática. A mundialización mediática contribuíu a incorporar debates e alternativas que viñan de sociedades máis avanzadas ca nosa daquela. Pensa que cando se aprobou a Constitución, en 1978, aínda estaba recente a existencia da Sección Femenina, non podían mercarse anticonceptivos, e a presenza das mulleres nos espazos públicos era ínfima. A min tocoume, durante moitos anos, ser a “única chica” nas redaccións, ou en gobernos, ou en órganos directivos dos partidos. O PSOE adoptou en 1986 a esixencia da presencia dun 25% de mulleres nas candidaturas. Daquela, a media de militancia era do 17% e houbo moitas resistencias. Non hai máis que repasar a hemeroteca e ver cantas candidatas en postos de saída foron nas listas das municipais de 1987 e cantas chegaron ás alcaldías ou ás concellerías… Iso non foi traballo dos medios. Moitas veces, foi con eles en contra. En perspectiva de xénero, os medios avanzaron na forma pero nada, ou moi pouco, no fondo. Só hai que repasar os cambios internos en canto a directivas, editoras, opinantas… Mesmo cando o acceso á carreira de xornalismo facilitou a entrada de moitas mulleres na nosa profesión, seguen sendo hoxe minoría nos órganos de poder. En informacións recentes falábase dunha cuarta parte de mulleres na dirección de medios cando xa había un 40% de mulleres directivas en España e na política vén de vello a obriga das listas paritarias. Cantos medios galegos teñen mulleres directoras agora mesmo? En 2024, de 25 periódicos estatais analizados, só cinco estaban dirixidos por mulleres.

SONIA VIZOSO 

Este proxecto recibiu o VI Premio “Luísa Villalta” a proxectos pola igualdade 2024 da Deputación da Coruña