Cando empezaches a carreira, que buscabas no xornalismo e que atopaches?

Eu buscaba contar historias. Era unha persoa curiosa e moi observadora, e parecíame un traballo moi bonito contar o que estaba a pasar ao meu redor. Dalgún xeito é a esencia e o fundamento do xornalismo: contar o que ves. Ás veces complicámonos moitísimo e criticamos se isto é ou non é xornalismo cando, ao final, o esencial é ir, contar, escoitar, observar, contrastar... Non me decepcionou. Eu non tiña un contacto previo coa profesión porque non había ninguén na miña contorna persoal ou familiar que fora xornalista. Eu non coñecía ningún xornalista pero á miña casa sempre chegaron xornais. Meu pai foi durante moitos anos alcalde, primeiro nun pobo de Ourense e logo en Tomiño. El viña cos xornais á casa. Sendo moi pequena, lembro La Región enriba da mesa da cociña, e despois La Voz de Galicia e Faro de Vigo. Ese traballo parecíame moi atractivo.

Foi entón a prensa escrita a que primeiro te chamou.

Si, si. Nunca me pasou pola cabeza outro tipo de xornalismo que non fose a prensa. Era o que eu coñecía. Na tele encantábame ver informativos, pero nos anos oitenta, a televisión facíase en Madrid e había dúas cadeas. Estaban empezando as autonómicas e logo as privadas, pero era algo moi alleo e afastado. Logo a vida levoume alí e alí ancorei. Non era o previsto.

Pero os teus inicios foron no xornalismo local.

Empecei na radio local porque, na procura dunhas prácticas, cheguei a Radio Vigo en primeiro de carreira. A radio fascinoume. O seu carácter inmediato, ir a un sitio e chamar desde unha cabina para entrar en directo... Esa proximidade, ese contacto, poñer os cascos e meterte nese micromundo... Pensaba que non ía valer porque tiña moi mala voz. A miña voz resultábame estridente para a radio. Cando me asomei, pensei: “Se podo, quedo”. Pero as seguintes prácticas foron en prensa e despois as máis estables que conseguín foron en Madrid na tele. Entrei de casualidade e con moito escepticismo. Púxenlle ilusión, pero non esperaba nada. O día que me dixeron que o director quería que me fixesen unha proba de cámara non lle dei ningunha importancia. Se cadra, por iso me saíu moi natural e ese día xa me sentaron no plató.

Neses primeiros anos, que aprendiches que fose valioso para toda a túa vida profesional?

Todo. Tiven sorte. Nas miñas primeiras prácticas, tiven un redactor xefe que era dos que ensinaban, dos que tomaban tempo cos bolseiros. Dicíame: “Se non queres traballar toda a vida en Vigo, aprende a pronunciar as consonantes entre palabra”. Nunca caera na conta de que os galegos dicimos práticas. El aprendeume a vocalizar moito e, anos despois, un catedrático de Lingua díxome que cando me vía na tele lle chamaba a atención agradablemente que fixese un esforzo por vocalizar e pronunciar. Esa pegada do primeiro traballo non se esquece nunca. O respecto polo micrófono, cara á xente que está a escoitar. A vertixe de saír á rúa a contar algo e preguntarme se saberei resumilo ben e sacar o importante. Eu pegábame moito os xefes, aos que sabían. Puña a orella e fixábame en todo. Enchoupeime de xornalismo naquel verán de 1985. Penso que foi o verán máis bonito da miña vida.

Daquela traballabas con mulleres?

Si, na radio si. As de prácticas éramos máis rapazas que rapaces e na redacción había de todo. Os xefes, iso si, eran homes.

E nos xornais?

Había, se cadra menos que agora pero había. Iso  si, as mulleres estaban na tropa, non na toma de decisións. Ías cubrir eventos e a paisaxe era moi masculina.

E nas fontes?

Basicamente, eran homes. Todo o que tivese que ver co concello, co goberno autonómico ou coa deputación eran homes. Se cubrías deportes, que che vou contar! En temas sociais podías atopar mulleres, pero fóra de aí non.

Sufriades diferenzas de trato as mulleres da tropa coas fontes masculinas? Algo que che chamase especialmente a atención?

Todo, pero non che chamaba a atención, tíñalo interiorizado. Asumías que, como ti eras tropa, estabas cubrindo información e quen che daban información eran homes, porque eran os que tiñan poder, había unha parte do teu traballo que era, entre aspas, soportar baboseo. Como eras loura, noviña, mona, estabas empezando e tiñas pouca experiencia, debías asumir que o señor que che estaba a dar información ou ao que estabas entrevistando intentase ligar, soltase algunha frase fóra de lugar ou fixese algún movemento incómodo que invadise o teu espazo. Saías coa coiraza posta da casa porque formaba parte do que che tocaba vivir: naceras muller e se querías atopar un espazo nun mundo de homes, tiñas que soportar incomodidades e sortealas como podías.

Quen foi a túa primeira xefa?

A primeira foi en TVE pero durou unha tarde. Chegou, fixo unha limpa e botounos a uns cantos que estabamos con contratos temporais. Realmente, a primeira directora que tiven como tal foi Gloria Lomana en Antena 3 moitos anos despois. De feito, foi a primeira muller que dirixiu os informativos de Antena 3 e unha das primeiras de todas as canles. Era moi excepcional e estamos falando dos 2000 avanzados. Podía haber algunha muller na propiedade dalgunha empresa editorial porque era por herdanza, pero na toma de decisións non. O que si vivín foi esa transformación que se notou nos noventa moi avanzados e, sobre todo, nos 2000 de que os mandos intermedios empezaron a ser mulleres. Non por un proceso natural de que levaban dez, quince ou vinte anos de experiencia e lles tocaba asumir o mando. Penso que era por unha cuestión práctica: as mulleres organízanse moi ben e organizan equipos. As xefas de sección eran moi operativas. Logo nos despachos, detrás do cristal, só vía homes. O problema é que iso non cambiou. Os equipos intermedios están dirixidos por mulleres e nos despachos segue habendo homes.

Notaches algún cambio tendo xefas?

Nalgúns casos si e noutros non, non é unha regra xeral. Si notei unha sensibilidade maior cara a determinados temas ou enfoques e tamén no de asumir que todo non é branco ou negro. As mulleres teñen máis matices de grises. Elas din “este tema sabemos que é duro pero é importante e hai que darlle relevancia”, “non é o que máis vende pero hai que facer un esforzo”. O home di “isto non funciona, fóra”. O que pasa é que hai mulleres que mandan como homes. Probablemente, porque non tiveron máis remedio ou porque non o souberon facer doutro xeito. Se cadra, pensaron que a única maneira de seren respectadas nun mundo de homes era tratar ao resto como fan eles, co mesmo autoritarismo caprichoso. Tiñan que demostrar a súa autoridade porque eran máis cuestionadas. As primeiras mulleres que foron asumindo responsabilidades tivérono moi difícil. Nós temos que demostrar que estamos aí por algo. Nas grandes televisións pode haber un subdirector de informativos que leve vinte e cinco ou trinta anos pero, alguén se pregunta por que está aí? Non, a xente dá por feito que está aí porque é bo. Unha muller ten que demostrar que está aí porque sabe facer o seu traballo, non porque é mona, ou porque lle cae ben a non sei quen ou é moi amiga de. Ou outra cousa que axiña se presupón: que mantén unha relación afectiva con alguén que xustifica o seu nomeamento. Pasamos a vida tratando de demostrar que non estamos aí porque lle gustamos a un tío. É unha pena. Penso que segue sendo así. O outro día comentábame unha rapaza moi noviña que lle deran a súa primeira oportunidade para presentar un evento e escoitara o fillo do empresario contándolle a un amigo: “Está aquí esta presentando isto porque supoño que estará liada con alguén da dirección. Se non, non o entendo”. Por que non o entendía? Porque non era o perfil de tía buena. Se non estás por tía buena, estás porque es o rollo de alguén. Estar porque vales é algo que ese rapaz de vinte anos aínda non entendeu. Non é un traballo que estea feito. Hai que reeducar continuamente a algúns que reproducen o modelo paterno ou o que teñen visto.

En que momento descubriches ou fuches consciente da existencia da perspectiva de xénero?

Sempre o fun. Sempre fun consciente de que os dous xéneros somos diferentes e complementarios pero que temos unha forma diferente de xestionar equipos, de liderar e, por suposto, de tratar a información. E non é unha máis valiosa ca outra. Os homes teñen unha visión máis lineal e as mulleres, unha máis de conxunto. Un home entra nunha reunión e non ve nada máis que o número de persoas que están na mesa. Unha muller percibe máis cousas: se falta alguén que adoita estar todos os días, se alguén ten cara de preocupación, ou se alguén vai vestido dunha maneira moi rechamante porque ten un evento. Temos unha visión máis periférica e, á hora de facer información, vemos o contexto máis que o home. Se cadra, nós tardamos máis en chegarmos a unha conclusión porque nos distraemos na contorna. Por iso é moi bo que nun equipo haxa homes e mulleres debatendo como afrontar algo.

Que cres que achegaron as xornalistas á información política?

Unha capacidade maior para pensar como nos ven e que entenden as persoas que están na casa e non teñen a túa formación. Ao home xornalista cústalle un pouquiño máis pensar que a quen se dirixe non é tamén un xornalista. A miña preocupación era traducir a información parlamentaria. Se podía non utilizar a palabra “emenda”, non a usaba, pero se non podía evitalo, de seguido explicaba que era unha modificación sobre o texto inicial. A xente non ten por que ter a túa linguaxe. Penso que nós somos máis didácticas para contarlle á xente con máis serenidade e menos impulso como lle afectan as cousas que pasan. A información parlamentaria fala das decisións que van afectar a túa pensión, o teu seguro médico, a educación dos teus fillos... E hai que contalo nesa clave. Neste tipo de información hai moitas mulleres, diría que 50-50 e, nalgúns momentos, sendo maioría. Eu estiven rodeada dun núcleo duro moi forte de mulleres xornalistas de distintas canles e penso que tiñamos unha linguaxe diferenciada e que marcamos unha forma de contar as noticias. O 80% das crónicas parlamentarias son feitas por mulleres. Non é casualidade. Un directivo vía como o contaba unha canle e procuraba un perfil semellante. As mulleres en crónica parlamentaria achegamos un selo. Somos dunha xeración en que a maioría das nosas nais non estudaron. Faciamos ese esforzo pensando nelas. Queríamos que nos entendesen as nosas nais, as nosas tías... E eles non consideraban iso porque falaban a mesma linguaxe que os seus pais. A política ten unha linguaxe propia como o xornalismo deportivo, pero aí os consumidores e os informadores son homes. As mulleres que van entrando teñen que adoptar a linguaxe dos homes porque se dirixen a eles.

Detectaches algunha vez unha diferenza salarial con algún compañeiro que fixese o teu mesmo traballo?

Si. Presentando o mesmo informativo, sempre gañaba menos, moito menos. A primeira vez que fun pedir un aumento de soldo porque me decatei do que gañaba el, eu cobraba o 50%. E era un informativo que presentabamos a metade cada un. Co tempo, iso non cambiou porque, normalmente, as mulleres presentaban con homes maiores e dicíanche que el tiña máis experiencia para xustificar a diferenza salarial. Cando se forma a redacción de Antena 3, os primeiros xefes de sección son basicamente homes, o 90%, e establécense unhas estruturas salariais que premian iso. Mantívose para sempre esa diferenza. Posteriormente xa vin entrar rapaces cos mesmos soldos míseros que están cobrando as mulleres.

Seguen a ser as xornalistas televisivas máis vítimas da tiranía da imaxe ca os seus compañeiros?

Máis ca os homes si, pero non tan vítimas coma antes. Iso evolucionou, pero depende da canle e da etapa. Ás veces poño o informativo e digo: “Esta é a mesma que acabo de ver en Moncloa o en Génova?”. De súpeto, só queren un perfil de rapazas de 30, raia ao medio, pelo moreno, determinada maquillaxe e estilo de vestir. Os xefes seguen na procura dun perfil de rapaza atractiva para contar cousas espesas. Nos deportes, cústalle moito ás mulleres facer un oco porque é onde máis pensan que deben adornar. Como o que consome é home, polo menos que estea de bo ver... Non se nota a tiranía tanto como antes porque se unha muller é boa e leva toda a vida facendo unha determinada información, non a van a quitar porque teña 40 ou 42 anos, pero cando chegue o momento en que pensen que xa lle toca o relevo, van mirar o seu carné e o del non. A un home non o quitan de facer algo en pantalla porque estea calvo.

E que se pode facer para acabar con iso?

Tomar o mando. No momento en que nós tomemos as decisións, fiarémonos de criterios profesionais, vendo a outra como unha compañeira ou unha persoa do teu equipo e non como unha muller que esperta algún desexo en alguén. Diraslle a unha muller que a próxima vez que faga un directo arranxe o pelo, pero tamén a un home. É verdade que facer información para a televisión supón entrar nos fogares da xente e iso merece un respecto, non podes entrar de calquera maneira. Non vas en traxe de baño contar unha cousa importante por respecto á xente e porque é moi pouco práctico: se tes elementos na túa vestimenta que distraen tanto, ninguén vai prestar atención á túa mensaxe, van quedar co teu aspecto. Cando se deixará de primar máis o continente que o contido? Cando o poder estea máis repartido, cando a toma de decisións dependa ás veces dunha muller, ás veces dun home e ás veces dos dous. Na Asociación da Prensa de Madrid facemos todos os anos un estudo sobre o estado da profesión e as preocupacións de xénero. Hai mulleres que dirixen xornais e servizos informativos en radio e televisión? Si. Máis que o ano pasado? Non, unha menos. Máis que hai dous? Non, dúas menos. O ano que vén igual hai tres máis, pero non estamos dando zancadas, estamos avanzando moi amodo e con retrocesos. Non é un proceso que vaia ao ritmo lóxico que todos entendemos que debería ir, tendo en conta o papel que ten a muller no xornalismo. Vai a unha facultade a ver cantas rapazas están sentadas estudando. Vai mirar quen saca as mellores notas. Vai mirar quen logra as mellores prazas nas oposicións. Vai mirar quen cobre as cousas nas redaccións. Son elas. Pero quen está nos despachos? Elas non. Pode haber unha por cada cinco.

Que lle envexas ás xornalistas máis novas?

Envéxolles que teñan a valentía e o arroxo de dicir non a determinados comentarios, achegamentos, xestos... A miña filla ten 25 anos e cando penso que faría ela con determinados comportamentos que eu sufrín con esa idade, faime graza: meteríalles un corte que os deixaría secos. Envéxolles a aprendizaxe da nosa experiencia para poder ter o valor e a liberdade de dicir que non. Nós non tiñamos nin o valor nin a liberdade, nin sabiamos como, nin nos sentiamos acompañadas nin escoitadas. A sociedade agora escóitate.

E que consello lles darías sobre o que van atopar no camiño?

Vailles pasar o mesmo que a todas, hai determinados erros de serie. Seguimos sendo as que traemos fillos ao mundo. Vai chegar un momento no que terán esa necesidade de ter unha familia e van sentir o dilema de que priorizar. O neno vai saír delas e, aínda que teñan un pai que sexa corresponsable, nalgún momento sentiranse moito máis culpables ca el. Cando teñan que tomar unha decisión sobre o seu futuro profesional que implique quitarlle tempo á súa familia, elas vano pensar dúas veces e eles non. Eles dirán si e logo negociarán as condicións coa súa parella. Eu diríalles que non deixen de pedir o que lles corresponde e que non deixen que a culpa as invada. Iso que nos acompañou ás profesionais da miña xeración de sentirse culpable no traballo por non estar na casa e na casa, por saír antes do traballo. A culpa é un sentimento inútil. Tes que facer o que tes que facer en cada momento. Agora que eu sei como me ven os meus fillos, diríalles que cando os seus fillos sexan maiores non lembrarán que non chegaron a tempo aquel día para darlle a cea, pero si presumirán diante das súas amigas de que súa nai é moi lista e fai isto e aquilo. Sentiranse orgullosos de ti, así que séntente ti xa, por adiantado, orgullosa. Non renuncies.

Que carencias ves aínda nos medios en perspectiva de xénero?

En xeral, hai bastante sensibilidade e non me preocupa tanto iso. Nós agora non calamos. As mulleres non temos a última palabra porque non estamos nos despachos, pero temos unha voz atronadora no día a día. Estamos nas decisións das escaletas e dos contidos diarios porque nesas mesas están os mandos intermedios que son basicamente mulleres. Pode haber restos, comentarios, un toque de machismo en quen participa en faladoiros ou en análises políticas, vale, pero non me preocupa tanto iso. Preocúpame que cando hai que tomar unha decisión final, haxa algún home que siga dicindo “esto me la suda”. Porque segue pasando. Que sigan dicindo “porque me sae dos collóns” e se levanten da mesa. Que a última palabra siga dependendo dun home quere dicir que cando o debate se volva demasiado incómodo, vano levar cara a onde eles queren. O único camiño é ocupar despachos. Hai que ocupalos, aínda que sexa pola noite, cando non se dean conta, pero hai que seguir remando para ocupar despachos. Non podemos dicir non. Eu moitas veces dixen non a cousas que non necesariamente eran un ascenso pero si o paso previo e que me supuñan un nivel de entrega que me daba vertixe porque cuestionaba a miña capacidade para atender unha casa con moitos fillos. A última vez que alguén me puxo diante unha responsabilidade foi un home que me dixo que cría que tiña que encabezar a lista para ser a presidenta da Asociación da Prensa de Madrid. Pensei: “Buf, que lea”. Pero logo dixen: “Ti non vas por aí dicíndolle ás mulleres que dean o paso adiante?”. Metámonos en leas.

Sentiches a solidariedade entre mulleres no teu traballo?

Totalmente. A rede... Teño un grupo de amigas que nos fixemos amigas traballando horas e horas no Congreso dos Deputados. É un traballo moi escravo. A actividade empeza moi cedo e pode acabar moi tarde. Así vinte anos, nos que tiven os meus fillos. Era moi pouco compatible coa crianza. Puidemos superar todo grazas a esa rede que, sen ter unhas regras fixas, acabamos tecendo todas sempre. As nais do parque, que tiñan mellores horarios ca min ou non traballaban fóra da casa, déronme cobertura. E no traballo a rede funcionaba como un canón. Unha tiña un problema cun neno e non preguntabas: collías o micrófono da de Radio Nacional, Telecinco ou Televisión Española. Eu teño ido ao pediatra e seguir unha conferencia de prensa porque ma puñan en tempo real no móbil para que non se notase que non estaba. Porque non podía dicirlle ao meu xefe “hoxe tamén teño que ir porque este neno non levanta cabeza e estou moi preocupada”. Non o ía entender. Porque el non o facía, tiña unha muller que llo facía. Non só para o coidado dos fillos, tamén para toma de decisións, presións de xefes, situacións delicadas... Nós sabemos facer algo que eles non saben: un nivel de conexión e solidariedade no que non fai falla que che pidan, notas cando a outra está apurada.

Que é o que máis che preocupa do que se albisca na profesión en xeral?

Preocúpame a precariedade laboral que fai que se valore cada vez menos a experiencia porque o que se busca é un xornalista barato. Canto máis novo e con menos experiencia, máis maleable é. Preocúpame moito o discurso público de “isto non é xornalismo e isto si; isto é pseudoxornalismo e isto non”, porque fai que o xornalista que di cousas incómodas se converta en obxecto de sospeita. Preocúpame a velocidade á que avanzan as falsidades. E preocúpame ese retroceso no debate público sobre a forma na que nos relacionamos homes e mulleres e o reparto de responsabilidades. Hai un grupo, particularmente novo e inexperto, que cre que as mulleres nos pasamos de listas pedindo e que hai que cortarnos as ás. Iso reflíctese en como aumenta a violencia sexual. Ese pequeno retroceso na sociedade é efecto do populismo, desa corrente que avanza polo mundo coa impunidade das redes. Non podemos deixar que se instale, non podemos perder o terreo gañado. Se somos o 51% da sociedade, correspóndenos como mínimo o 50% da capacidade de decidir.

SONIA VIZOSO

Este proxecto recibiu o VI Premio “Luísa Villalta” a proxectos pola igualdade 2024 da Deputación da Coruña