Que te levou a ti a querer ser xornalista?

É unha idea que tiven clara aos trece anos. Pero clarísima, diáfana. Son dunha familia de xornalistas, pero non foi precisamente por iso. O único que sabía facer era escribir. Aos trece anos empecei a escribir poesía. Incluso me presentaba a premios que gañaba ou nos que quedaba ben no instituto. Eu quería gañarme a vida ou ben escribindo ou lendo. E como lendo non se podía, pensei que o mellor sería o xornalismo.

Que recordas dos teus comezos como xornalista?

Era outra época. Fun estudar a Madrid, á Complutense. Non había facultade en Santiago. Desde primeiro de carreira fixen prácticas na edición que o diario La Región ten para Europa e América: La Región Internacional. Era para os emigrantes, que eran os verdadeiros correspondentes.

Acabei facendo pequenas entrevistas a empresarios, como Roberto Verino, que fora a Madrid…  Cousas relacionadas coa provincia de Ourense. Foi o que fixen os cinco anos da carreira. Polas mañás ía á facultade, pola tarde ía ao xornal. Isto non deixa de ser un oficio que se aprende facendo. Recordo iso: que Madrid se me facía moi duro, demasiado grande... E aprender. Unha nena de 18 anos que absorbía todo. 

E cando volves a Galicia…?

Intentei traballar en La Región, pero non me pagaban.  E chamáronme. Sempre tiven a sorte de que me chamaban. É como se tivese un anxo da garda. Chamáronme de Faro de Vigo. Fun alí a que me entrevistaran con 23 anos, xusto viña de licenciarme.  E dicíanme: “Bueno, como usted es una profesional…”. E eu dicía: “¡Que no se enteren de que soy una niña!”.

En Faro de Vigo metéronme no cadro de persoal, déronme un soldo…  Eu flipaba. Parecíame incrible. Porque os anos que estiven en La Región Internacional dábanme para o bonobús. Cando levaba nove meses traballando alí, un grandísimo —por boa persoa e bo xornalista—, Xosé Aurelio Carracedo, e que traballaba en La Voz de Galicia, marchaba de delegado a Santiago. Facía información política. El lía as cousas que eu facía en Faro de Vigo e recordo que Xosé Aurelio dixo: “Voume, pero coa condición de que chamedes a esta rapaza e que veña ela aquí”. Pois alí fun. Ofrecéronme meterme no cadro de persoal, mellor pagada, para facer información política con esa idade. Nada, unha rapaza. E empecei a facer Concello e Deputación.

Que referentes tiñas daquela?

O meu pai traballaba en La Región, na parte administrativa, pero tamén facía o que se chamaba La hoja del lunes, que era un xornal basicamente deportivo. Eu recordo ir co meu pai os domingos e el dicíame: “Toma, corrixe teletipos…”.  Crieime un pouco nese ambiente. Os Huete chegaron a Ourense represaliados polo franquismo. O meu avó foi condenado a morte por Franco, o meu tío Ángel estivo en idade de participar na Guerra Civil, en defensa do lexítimo goberno, e acabaron aquí en Ourense, desterrados. Conmutáronlle a pena de morte ao meu avó por un desterro na provincia de Ourense. O meu tío era xornalista e acabaron traballando en La Región. Incluso outra tía miña, que firmaba con pseudónimo.

Sabes por que firmaba con pseudónimo?

Supoño que por pudor. Porque nunha sociedade tan pequena… Supoño que escribía por gañar algo a vida, porque o seu marido republicano tamén fora condenado a morte e tiña fillos.

Facendo a vista atrás, botas en falta máis referentes femininos?

Claro, si. Porque o que se podía ler naquela época…  Na facultade flipábanme Maruja Torres, Rosa Montero. “Mimadriña, quero ser elas”. Pero eses referentes puiden telos a partir dos oitenta, que era cando as mulleres empezaban a escribir e a firmar nos xornais.

Os datos de mulleres nas redaccións, sobre todo nos postos de liderado, están lonxe da igualdade, pero cando ti empezaches a situación estaba peor.

En Faro de Vigo había dúas mulleres na delegación de Ourense. Unha que era a delegada, curiosamente.  Despois en La Voz de Galicia, cando entrei, eran todo homes. A única vez que tiven como referente e alguén aos mandos foi en El País: Sonia Vizoso, que era a subdelegada en Galicia. Era a valiosísima man dereita de Vázquez, de Xosé Hermida. Levei unha alegría enorme cando coñecín que quedaba Sonia de subdelegada, porque era unha marabilla traballar con ela.

Notaches diferenzas cando traballaches con mulleres, tanto de xefas como de compañeiras?

Si, si, si. Notei diferenza, pero non só no trato e na complicidade de xénero, senón porque eu as vía máis preparadas. Supoño que porque tiveron que esforzarse máis. No caso que estou comentando, de Sonia e Hermida, non, porque Hermida é un fóra de serie; pero na maioría dos casos, si. Nas redaccións, sobre todo cando eramos novas, quedabamos embarazadas, tiñamos fillos…  esa empatía, hai homes que si que a teñen, pero non todos: unha escuálida parte. Eu recordo na Voz, que era moi curioso, que se foi enchendo de mulleres, porque as facultades de Xornalismo botaban ao mundo moitas máis mulleres que homes. E a solidariedade si que a recordo coas mulleres moitísimo máis que cos homes.

Eu prefería ir antes traballar, quedar a comer un sándwich nunha esquina e acabar cedo para poder chegar á casa ás oito e poder bañar as miñas fillas de meses, que tiña xemelgas. Os tíos non o aceptaban. Eles o que querían era saír tarde para ir tomar copas e non ter que chegar á súa casa para ter que cambiar cueiros. Eu quería ver as miñas fillas e quería participar da súa crianza, pero é que, á parte, o entendía como unha responsabilidade. Entón, propoñíamos a flexibilidade horaria e sempre votaban en contra eles. 

Sentes que tiveches que facer renuncias laborais por temas familiares ou viceversa?

Si. É un equilibrio case imposible. Eu pensaba naquel momento: estoume perdendo a infancia das miñas fillas. Saía da casa e agarrábaseme cada unha a unha perna, porque estaba moitas horas fóra de casa. Era moi duro. Eu recordo chorar por iso, sentirme culpable por iso. Agora xa non son as miñas fillas, agora son dúas mulleres. Teñen vinte e oito anos, pero son maiores ca min, porque saben máis ca min, viviron xa máis ca min…  Xa non son as miñas fillas. Son o máis prezado que teño no mundo pero xa non as vou criar, non creo que lles poida ensinar nada. Pero penso que moitas mulleres da miña xeración pensarán o mesmo.

Algunha vez o falaches con algunha compañeira?

Si. Recordo na Voz que chegamos  a propoñer poder acabar antes porque, ademais, era na época na que non había páxinas web, co cal, o que facías ía á imprenta, daba igual que acabaras ás sete que ás once. Ademais, eu cubría o pleno da Deputación. Se houbese unha catástrofe, pois si, ao mellor tería que quedar ese día, pero se non, non tiña sentido.

Atopabas máis dificultades que os teus colegas homes á hora de saír a coberturas, facer entrevistas, co trato coas fontes…?

As fontes eran homes todos, claro. Eu, ademais, que levaba información política, imaxínate. A maioría das fontes eran masculinas; había poucas mulleres nas corporacións municipal e provincial. Acabo de recordar algo: Entrevistei un delegado dunha consellería. Recordo que cheguei alí, saquei unha casete e antes de empezar a entrevista díxome: “E que non sei que fas ti aquí, unha chica nova, guapa. En lugar de estar cos seus nenos no parque, estás aquí, facendo entrevistas aos políticos”. Pero claro, isto foi nos noventa.

Esperaríamos que agora non seguise pasando.

Si. E eu tiña a sensación, ao principio, cando non te coñecen e ven unha rapaciña que non é mal encarada, agradable…  e logo claro, cando ven o que escribes, pasei de notar condescendencia a notar moita desconfianza e incluso certo respecto. Ao mellor non era respecto, senón medo ao que ía dicir. Eu facía política e tomábame en serio o meu traballo.

Nalgún momento notaches que había temas dos que non se quería falar nas redaccións ou non se lles poñía tanta importancia?

Creo que non, porque estiven moi dedicada á información política. Eu nas redaccións si que me sentín un pouco acosada. E denunciei un delegado por ese motivo. Perdín a demanda. Creo que foi antes do caso de Nevenka.

E que non se falaba do tema do acoso nas redaccións, non?

Claro. Sempre tiven unha mirada feminista, sen ser consciente diso, e recordo pezas que fixen con especial sentimento e sentido por contribuír algo, por abrir os ollos á xente que o lese.

Como foi para ti cubrir e investigar certos actores e poderes escuros da política ourensá?

Por unha parte desfruteino como xornalista. Porque pensaba que ese era o meu traballo e estábame dando froitos. Estaba conseguindo sacar á luz as corruptelas e mangoneos, aínda que supoño que o que saquei á luz foi a milésima parte do que había. Que o coñecese a poboación, que ese é para min o básico deber dun xornalista: contarlle á xente o que está a ocorrer. Que che están roubando, tío, que che están metendo a man na caixa e non deixan que o teu fillo poida ter unha vida digna, por uns votos e por manterse no poder. E logo, outra parte: que eu non paraba de recibir demandas xudiciais e de estar sentada no banco como acusada. Incluso unha vez pola vía penal.

Agora, desde que levo retirada un par de anos, miro a caixa do correo toda tranquila. Por unha parte é un alivio. Eu pasábao fatal. Iso é durísimo. Primeiro, porque se cuestiona o teu traballo. Segundo, porque estás demandada xudicialmente, que é unha cousa…  E terceiro, porque tiña que afastarme das tarefas diarias para facer recompilación do escrito, das probas... para mandarllas aos avogados do xornal. As demandas foron sempre do baltarismo e sempre por pezas escritas en El País, na época en que gobernaba o fillo.

Que alegaban nas demandas?

Pois era curiosísimo. Eu nunca publiquei nada que non tivera documentado e contrastado, pero logo puña que fulanito levaba un pano vermello; pois era rosa. Entón buscaban unha cousa menor. Non perdín as demandas nunca, pero era surrealista. A demanda por vía penal púxoma un tránsfuga. Era unha reportaxe sobre todos os coches do presidente Baltar, do vello. Descubrimos que tiña unha antiga granxa de polos do seu pobo natal, de Esgos, chea de coches das marcas máis luxosas. Funme cunha fotógrafa e paseille as matrículas dos coches a unha fonte policial que me dixo que un dos coches estivera uns anos a nome desta persoa. No destacado puxemos “nas mans dun tránsfuga”  e explicamos que el fora concelleiro  do PSdeG e acabou na Deputación  pasándose ao PP. E antes fora dun tal Partido Galeguista. Tres veces tránsfuga, polo menos, no sentido semántico. Pois demandoume por iso. Dixo que el tiña unha filla en idade escolar e que iso era unha difamación. Claro, perderon. Tiveron que pagar as costas e saín absolta.

Sentiches algunha vez inseguridade, incluso soidade, por traballar desde aquí?

Estiven en Santiago traballando algúns anos ata que pecharon as delegacións e nos mandaron a casa. Soa nunca me sentía. No xornal dicíanme: “Quérenche calar a boca, segue, non cales”. Sabían que eu facía o que debía. Estou agradecidísima, sobre todo a Hermida e a Sonia Vizoso e a todos os compañeiros de El País. Foron un apoio. E todos os compañeiros de Ourense.

Ti es unha voz no xornalismo ourensán que destaca.

Claro, pero unha voz porque tiven a sorte de que no meu caso había un medio de comunicación libre e Ourense quedáballe moi lonxe e non lle importaba nada o que dixesen estes señores. Eu tiven esa sorte. Cando falo de El País non falo de Prisa nin da empresa. Falo dos redactores xefes, dos compañeiros. Eu tiña o respaldo e por iso seguía adiante, porque soa non seguiría. Pola demanda penal, o xuíz que fixo a instrución foi o mesmo que anos antes instruíra a causa de Baltar pai polos cento catro que votaron no congreso do seu fillo fronte ao candidato de Feijóo. A Baltar non lle pediu fianza. Pero cando este tránsfuga me demandou, pediume unha fianza de vinte mil euros, que pagou o xornal e que lle devolveron. Pero que o xuíz me pedira a min unha fianza, iso dá medo, non?

Na túa contorna familiar, as túas fillas nalgún momento che dixeron: “Mamá, mellor deixa isto”?

Non, non, ao revés. Elas vían o que traballaba, porque houbo anos nos que traballei na casa e era un non parar. Como ben sabes, aquí non hai nin sábados, nin domingos nin festas de gardar. E logo vían cada vez que me chegaba unha demanda, era tremendo, e dicíanme: “Nada, isto é unha proba de que o fas ben, es a mellor”. Elas moi ben, sempre fortes ao meu lado. Cando tiveron que facer as carreiras, en canto puiden, tratei de que se fosen de aquí, para facer o seu e non ter represalias.

Agora estás retirada, pero co libro que acabas de publicar, tiveches algunha resposta?

Non, curiosamente, non. Isto alégrame moitísimo. Xente que saíu nomeada no libro, que vexo na rúa e esperaba que me cuspisen (ri). Pero sentín moitísimo apoio. Non só na presentación, que foi nunha librería onde non se cabía. Había así de fontes miñas e logo xente de todo tipo, xente do PP que estaba en contra do baltarismo, xente de esquerdas e cidadáns. Aí sentinme moi apoiada. E na rúa, tamén, xente que me saúda e me di: “Onde se compra?”.

Ese apoio cidadán tamén é un impulso, non?

Si, si. Eu escribín o libro con ese medo de esperar a demanda e ser outra vez rexeitada, porque “aí está a pesada esta que non para con este tema”.

Vemos que cada vez máis, salvo contadas excepcións, os medios grandes teñen menos interese no que pasa localmente, quitan correspondencias… Por que é importante mantelas?

Paréceme que o verdadeiro xornalismo é o local. É que prescindir do local é de tolos. Os damnificados pola pandemia nas residencias de Madrid é información local, o mesmo que o baltarismo, que contraten trinta e tres porteiros para abrir dúas portas e que todos sexan da mesma familia. Que intenten poñer Altri aquí é información local. Pero é que a información local é global, porque interesa en todas as partes do mundo. Ás empresas non lles interesa, non é rendible economicamente, claro. E un xornal non deixa de ser unha empresa con obxectivos. Pero vamos, que o xornalismo é local ou non o é. 

As redaccións están mudando, algunhas desaparecendo, a profesión segue precarizándose… Como ves ti o futuro do xornalismo?

Pois fíxate que internet ten cousas horrorosas, pero, afortunadamente, hai un espazo aí, de momento, para colgar uns podcasts, para entrevistar, facer un programa e contar cousas... Penso que nos vai quedar ese reduto.

Que ao mesmo tempo estamos vendo que a xente máis nova non consome tantos medios como antes, que se informa a través de redes sociais, con todo o que iso implica tamén a nivel da desinformación. Como ves o panorama?

Penso que este debería ser un dos obxectivos da educación neste momento. A educación para a cidadanía, aquela que quitaron, debería incluír este tipo de información. Os adultos ven os rapaces pechados no seu cuarto e cren que están a salvo. Pero onde se está salvo é na rúa.

Cres que o xornalismo ten a forza e a capacidade de adaptarse a este escenario para sobrevivir, sen perder a ética, o rigor?

Eu espero que si, se non, non sería xornalismo. Penso que sempre hai un oco, son optimista. Os que sentimos o xornalismo vémolo como un oficio vocacional. Como dicía Kapuściński, para contar o que alguén nalgún lugar do mundo non quere que se conte. É un servizo social e penso que temos que estar aí dando a turra. Encontraremos o oco e faremos forza.

CARMEN QUINTELA

Este proxecto recibiu o VI Premio “Luísa Villalta” a proxectos pola igualdade 2024 da Deputación da Coruña