En 2012, no Consello da Cultura, participaches nunha mesa redonda sobre a primeira xeración de mulleres xornalistas en Galicia. Estaban Tareixa Navaza, María Xesús Porteiro e Tonina Gay. Como foi a túa chegada á profesión nos anos setenta, cando tiñamos tamén un país por construír?

Foi unha chegada, xusto, o ano en que morreu Franco. Era un ferver, unha actividade nova. Eu empecei en La Voz de Galicia cando fixen as prácticas en terceiro de carreira. Coincidiu que tamén se estaba reformulando a nivel técnico o periódico. Aínda estaba o chumbo, pero estaba empezando con fotocomposición. Digamos que había que ordenar o periódico, a paxinación. Entón, cando chegou o verán, propúxenlle ao director, que era Francisco Pillado, se podía continuar facendo prácticas ata o Nadal.

No primeiro trimestre era un pouco convulso todo, non ía pintar moito en Madrid. Ademais, aquel verán de prácticas debiamos de ser…  eu que sei! Había un director que era moi simpático que nos dicía “mi batallón de modistillas”. Acababa de morrer Franco, e recordo unha anécdota, nun edificio da Coruña, creo que na Ronda de Nelle, unha convocatoria dun montón de asociacións de veciños. Fomos, repartímonos cada unha, unha mesa dunha asociación. Unha actividade destas que van todas as de prácticas alí. E chamábanos: “a mí, el batallón de modistillas”.

Pero como, o batallón de modistillas?

Era moi coñero. “A mí, el batallón de modistillas”. Porque era o “veterano”  que ía a esa convocatoria e levábanos ás de prácticas facer as entrevistas, unhas dez ou así. Foi un verán moi atropelado e foi cando considerei quedar. Dixéronme que, se quería quedar, tiña un período de proba e a condición que me puxo Pillado foi que tiña que rematar a carreira. Eu dixen que por suposto. Ía a Madrid a examinarme, tiña unha compañeira que me mandaba os apuntamentos, facía os traballos. Acabei a carreira desde A Coruña e quedei.

Por que xornalismo?

Cando facía o bacharelato encantábame ler todo o que podía naquel momento, no que non había ningún tipo de axuda nunha familia como a miña. O meu pai era mariñeiro, na miña casa non había libros, pero un tío meu que me vía a afección por ler fíxome socia do Círculo de Lectores e para min foi a marabilla. Tiven unha profesora que daba literatura en cuarto de bacharelato, creo, coa que descubrín a literatura, que nos orientaba…  Recordo ler os clásicos: La Celestina, El Lazarillo de Tormes, que había que facer un resumo e aquilo encantábame. Chegou un momento en que decidín que quería facer xornalismo, entón fun a Madrid, e empecei un pouco á aventura.

Recordas cales eran os teus referentes naquel momento?

Naquel momento todo estaba por descubrir. Os meus referentes en Madrid eran a revista Triunfo, o ABC, que era o xornal que vías, o Ya era un periódico que lías nos bares porque era o que tiña a maior oferta de pisos. Era todo así ata que entras na Facultade e empezas a ter un pouco de criterio, a darte de conta... Era todo tan novo, tan novo, que realmente os referentes naquel momento eran escasos, por non dicir case nulos.

E mulleres, menos.

Claro! Logo, en terceiro de carreira era cando realmente dabas un salto a nivel de contactos, de compañeiros que empezaban a facer prácticas. Eu son das primeiras xeracións, creo, creo que son da segunda ou da terceira do novo edificio da Facultade de Xornalismo [da Universidade Complutense de Madrid], recordo que a biblioteca era un edificio moi moderno, de cemento armado. A biblioteca daba os periódicos para a hemeroteca, que mandaban os seus exemplares, había unha morea como se fose un volcán alí abaixo. Estaba todo por facer.

En 1976 comezas as prácticas na Voz e quedaches uns trinta e cinco. Unha vida laboral difícil de imaxinar hoxe.

Si, estiven na Coruña cinco anos e despois vin para a delegación de Santiago. Totalmente, porque, ademais, eu na Coruña non fixen traballo de redacción, estiven todo o tempo facendo traballo de produción, facía as maquetas das páxinas de varias edicións de Galicia, cheguei a facer tamén as internacionais. Logo cheguei a facer unha época da delegación de Ourense que era como o contacto: eles mandaban o material e eu encaixábao nas páxinas, deseñaba as páxinas para que todo baixase ao taller e encaixase, xa se empezaba a traballar dun xeito máis ordenado, xa era a fotocomposición. Logo baixaba ao taller, estaba ata que saía a primeira edición, cando a rotativa empezaba, vía que non había fallos e entón, marchaba.

E a que hora saías?

Eu vivía moi cerca da redacción, ía a media mañá, porque había unha sección como de anécdotas para a que seleccionaba teletipos. E despois, o normal é que eu entrase ás cinco ou seis da tarde e logo, ata que pechaba o periódico que, cando todo ía ben, tiñan que ser ás doce ou á unha da mañá, cando saía a primeira edición, a de Ourense. Daquela foi cando se expandiu o sistema de edicións, cando eu cheguei eran cinco edicións e agora creo que son quince, era máis abarcable. Pero despois, todo ía rodado; cando eu empecei, o material ao taller mandábase por un tubo desde arriba. Cando non tiñan material para traballar no taller, petaban pedindo material. Recordándoo paréceme marabilloso; era todo, non sei, máis caseiro.

Máis humano.

Si, máis humano. As mesas da redacción eran moi parecidas ás de hoxe: unha sala inmensa, estabamos alí todas as seccións. E logo, todo era a base de teléfono. Cando vivía en Santiago, tiñamos teletipo pero o material gráfico mandabámolo polo Castromil, mandábase o material fotográfico e as veces tamén material de texto, o que non era para o día. Era unha maneira de traballar totalmente arcaica.

E moito máis intricada na sociedade, ao final.

Para ter a información, íase aos sitios, facíanse rondas de sucesos, había que ir á comisaría, ao concello... Eu recordo pasar horas no reitorado.

Claro, ti chegas á delegación de Santiago de Compostela nun momento e nunha cidade moi interesante.

Moi interesante, con todo por facer. Había unha grande actividade política, social, cultural... Foi unha época tremenda, claro, de ilusión e de traballo, en todos os sentidos.

“Nunca os xornalistas nos sentimos tan libres como nese momento”, escribiches nun artigo.

Si, sobre todo porque non había os controis que hai hoxe, si. A censura ten moitos tentáculos, moitas maneiras de actuar e de impoñerse. E xa te autocensuras en moitos casos. E logo hai momentos nos que, simplemente, con que chegues á redacción e che pregunten como vas a titular, xa che están marcando. 

Esa liberdade viña de que había unha sociedade máis inocente, quizais.

Non sei se máis inocente, pero estabamos estreando unha democracia e iso significaba que había moita máis liberdade. Se o pensas agora, con perspectiva do tempo, había un compromiso que hoxe non existe; hoxe existe un compromiso moito máis ideoloxizado. No seu momento, estaba a ideoloxía marcando os camiños, pero había moita máis liberdade para dicir que hoxe, a nivel periodístico. No periódico notábalo: había comentaristas, articulistas, que reequilibraban; sabías que eran moi conservadores, moi de dereitas, e logo habíaos máis progresistas. Naquel momento, progresista era xente simplemente que era socialdemócrata moi suave ou máis de esquerdas, estaban menos marcados. Era liberdade.

Tamén identificabas nese mesmo artigo, “Unha mirada persoal. Xornalistas a remollo”, como nos anos noventa se ritualiza o xornalismo de declaracións. Se xa o sinalabas nos noventa, onde estamos hoxe?

Hoxe a veces dáme vergoña abrir o periódico pola mañá, porque xa non é que sexa de declaracións, é que é a golpe de comunicado. Ves o mesmo en diferentes xornais. Sen contar o fenómeno das redes que iso cambiou absolutamente todo. O xornalismo está moito máis mediatizado, nese sentido, porque nas redes circula información ou suposta información, porque todo o mundo pensa que é xornalista. Escribir nas redes calquera cousa, iso non é xornalismo, xornalismo é outra cousa. O xornalista ten que ser un mediador. Publicar na rede algo que acabas de ver non é xornalismo, hoxe en día a situación cambiou moito.

Tamén os ritmos de traballo, as esixencias, as rutinas...?

Non sei agora mesmo como se traballa en todas as redaccións, pero na miña época non había horarios, hoxe fíchase, empézase a ter un horario. Na miña época, non. Era unha das reivindicacións que había, pero era moi difícil: ou traballábamos a quendas ou tal e como funcionaba a sociedade, política e cultural...  Había actos ás oito da tarde que había que cubrir, hoxe xa non. Hoxe dás unha nota e xa se contará ao día seguinte. Na miña época había que cubrir o que había, había conferencias de prensa ás oito da tarde, desde pola mañá ata a noite, había actos que se cubrían de forma física.

Eu refírome ao que é o produto, a esa actualización informativa, moito máis constante. Entendo que nos anos 90 ou nos primeirísimos 2000, antes da explosión da prensa dixital, non obrigaba a estar permanentemente na última declaración, no último na contestación.

Si, nese sentido, evidentemente, cando pechabas o periódico acabábase o conto. E agora mesmo están os medios dixitais actualizando continuamente, e incluso ao contrario, pola mañá dás unha noticia que pola tarde xa é diferente. Nese sentido, o traballo máis comprometido é o dos medios escritos, que están nese dilema, porque a última é a que contan.

Despois chegou a crise económica que golpea duramente os medios, todo o negocio publicitario que sostén os medios de comunicación foi tamén un pouco coartada —ou necesidade— para desmontar as redaccións. En que situación queda o xornalismo unha vez que se destrúe todo isto?

Eu creo que o cambio é un cambio en todos os sentidos. Os profesionais que saen da facultade, creo que saen na maioría cunha conciencia do traballo que van facer como moi pragmática, non? Que chegan a un mercado informativo. Por iso me parece que o periodismo necesita unha relectura de si mesmo para enfrontar o que é realmente, porque eu creo que a sociedade necesita do xornalismo. O xornalismo, os medios, non teñen sentido se non é para informar, e informar significa dar unha información veraz e contrastada e, ademais, por iso o periodista ten que ser un mediador, ten que ser un profesional que dá unha información que non pode estar supeditada ao que o periódico ten que venderme. Toda a vida foi un negocio, unha empresa que ten que ser rendible para que funcione, o que non pode ser é unha fábrica de chourizos. É unha fábrica de noticias, en todo o caso, nin sequera unha fábrica, xa que non se fabrica a información.  Hoxe, coas redes e cos medios dixitais necesítase máis periodismo de investigación. As redaccións deberían ter periodistas suficientes como para que non se traballe a ese ritmo continuamente. As noticias, todas, teñen que ter un porqué, buscar e mergullarse necesita un tempo. Non se pode contar o que che acaban de dicir e xa.

Ao mellor tamén toca lembrar a función do xornalismo para que volvamos a saber de que vai o noso oficio.

Claro, e eu creo que a maioría dos alumnos saen das facultades sen esa conciencia clara de cal é o seu papel. Tampouco o que van encontrar lles vai dar outra idea. Por iso é importante repensar cal é o noso papel porque unha sociedade que non está informada, que non conta con boa información, é unha sociedade que está en perigo.

Manipulable.

Por iso está funcionando tan ben a desinformación, as fake news, neste mundo tolo de non saber a que aterte. Fáltanos o foco.

Temos que reverter esa crise de confianza, lembrar cal é a nosa función, pero tamén perdemos a confianza e a credibilidade por parte da sociedade e iso é difícil de reparar.

Agora, quen son os periodistas de referencia? A televisión é o mundo do espectáculo, os medios dixitais hai moi poucos dos que te poidas fiar, aos que poidas seguir sabendo que o que vas atopar aí é realmente unha información que non se improvisou, que é unha información que foi elaborada a partir dunha busca contrastada e de investigar a noticia. 

Dicías “tiñamos que cubrir actos ata as oito da tarde”. Hoxe, poucos actos se cobren. Vemos concellos que deciden que xa non convocan ou non atenden aos medios. E iso fai minguar a calidade da democracia, na miña opinión.

Absolutamente.  Recordo cando ía ao Parlamento e ás comisións. Non era tanto por ir á comisión en si, como porque delas saían temas que doutra maneira non tiñas acceso a eles. Na comisión, dos vinte temas que ían na orde do día, ao mellor había dous que che podían interesar. Había que buscar a información. A esas preguntas parlamentarias tiña que ir o secretario xeral ou o conselleiro que lle tocase explicalas, e as veces era a maneira de que esa explicación che dese unha noticia. Non era só o gabinete de prensa o que che facilitaba a información. Ti ías falar directamente coa fonte. Hoxe é difícil, porque hai un cribado previo e non é fácil chegar. E logo, que xa a mandan elaborada. Os titulares son iso, todos son iguais, moi planos. E cando hai diferenzas, é cun nesgo tremendo que está moi claro, ou para a dereita ou para a esquerda.

Entrando na cuestión do xénero e no exercicio do xornalismo, teño aquí un artigo que escribiras nos noventa, “Muller e xornalista, unha realidade sen clichés”, na revista Festa da palabra silenciada da FIG [Feministas Independentes Galegas]. Chamoume moito a atención porque hai cousas en relación coa profesión que comezaron a nomearse en 2018 e que para ti xa estaban moi claras hai trinta e pico de anos.

"Na propia experiencia persoal, acumulada e madurada polos anos, ser muller nun medio de comunicación foi un problema a superar, pero non máis grande que o de calquera outra que se enfronte a un traballo no que os homes son, ademais de maioritarios, froito dun proceso cultural, favorables uns a se reeducar e adaptarse a unha realidade compartida, e perdidos para sempre aqueles outros que, satisfeitos do resultado do falso rol que adoptaron, seguen a cultivar a súa “masculinidade”.  Por iso, o peor non é que te discriminen, senón que te protexan e subestimen. convencidos do seu control ou confundidos pola nosa presencia activa en tódalas ordes" 

Cando ti chegas, es unha rapaza nova, nesa época en que todo estaba por construír, como percibías que influía o feito de ser xornalista e muller á hora de poder abordar a información?

En relación coas fontes, ser muller, eras como una nena, non? Eras nova e tratábante moi ben. Cando xa sacabas o dente, xa non gustaba tanto. Pero, de entrada, era como se te considerasen algo pintoresco. Que vas ser amable por principio. Logo resultaba que non. Eu sempre tiven unha voz un pouco de “cazalla”, porque sempre fun moi fumadora, e tenme pasado de chamar a alguén por teléfono, concertar unha entrevista e logo diche “creí que eras una mujer fea”.

Vaia estereotipo!

Total, total…  Iso pasou. Rompíalos na medida en que, por exemplo, nas roldas de prensa, sobre todo en ámbitos nos que controlabas, che tiñan respecto. Houbo que ilo gañando. A min sempre me gustou vestir politicamente correcta, e pasoume de chegar a unha reunión onde estaban políticos, reitores, estaban co tema das novas universidades, e un dos asistentes díxome: “¡Ay, qué guapa estás! ¿Tienes una cena después?”. E eu díxenlle: “Non, veño así porque me apetece”. Só era un traxe de chaqueta. Ese tipo de estereotipos existían, e dentro da redacción, tamén. A masculinidade era a que mandaba. A nivel de xefes, todos eran homes; a nivel de responsabilidades, eran homes. Cando ti chegabas a ter a responsabilidade dunha área, sendo muller, estouche falando de responsabilidade sen cargo.

A ti tocouche universidades, por exemplo.

Exacto, tocoume sanidade, tocoume educación. Era un momento no que desde Santiago, como estaba a Consellería, levabas toda a educación. Incluso desde aquí se facían roldas con outras delegacións para certos temas. Sobre todo, porque me tocou unha etapa de grandes temas. Desde a creación das novas universidades, o tema do ensino medio,  o cambio  da LOGSE, cunha convulsión tremenda, cando se estende a educación obrigatoria ata os dezaseis anos, os centros que se crean novos, todo iso xeraba moitísima información desde aquí. Ti tiñas a responsabilidade desa información pero non tiñas un cargo para nada.

Iso era impensable.  Hoxe si. E hai moitas mulleres. Supoño que tamén porque somos máis as que accedemos á facultade e con moi boa traxectoria profesional.

Dicías “Ten que ser a muller no caso dos medios de comunicación e en moitos outros onde se teñen conquerido os dereitos  básicos como traballadoras a que faga valer a súa valía profesional. Perdóasenos menos cando nos sae mal ou simplemente peor. Corremos o risco de caer en seccións brandas porque se pensa a priori que non seremos capaces de dar a talla a certos tipos de informacións”. Estás falando do que é a ordenación na redacción.

Claro, porque para acceder a ser a cronista parlamentaria, eran todos homes. Ter a responsabilidade da crónica parlamentaria ou ser o xornalista que seguía a Fraga ou o presidente da Xunta que tocase, ou á oposición... Ou economía: tamén había sempre un señor; houbo momentos, no caso da Voz, en que si era xente que tiña formación en económicas, había unha xustificación, pero noutros casos non había ningunha diferencia entre o que podía facer unha muller e o que podía facer un home. 

E logo, éramos menos. Pouco a pouco, fómonos incorporando case chegando a unha paridade entre homes e mulleres na delegación de Santiago de Compostela e na Coruña tamén.

Na delegación, pero non nos cargos.

Nos cargos non. Aquí nunca houbo unha delegada. Houbo algunha en Ourense, pero fóra diso creo que ningunha máis. Na Coruña agora hai varias xefas de sección, desde xa hai anos, aínda estaba eu traballando.

É como que custa vencer ese teito de cristal.

Si, si. Iso custa e penso que sigue custando. O que pasa é que hai máis mulleres en cargos e iso solapa que aínda seguen sendo os homes os que teñen maior responsabilidade.

Despois tamén hai unha maior dificultade para asumir responsabilidades. Porque implica renuncias que non todas podían facer ou estaban dispostas a facer e que no caso deles non se contemplaban.

Non o consideran. Está claro. De feito, eu tiven a sorte de que houbo unha época en que tiven dúas persoas traballando na casa. Ou eu deixaba de traballar ou, se non, tiña que ser así. Eramos xornalistas os dous e era moi difícil ter uns horarios que puidesen compatibilizarse cos horarios dos nenos. Era dificilísimo, ou renunciabas ou tiña que facelo multiplicando todo.

E percibiches un cambio neste tempo?

Si, algo si. Para empezar, na miña época non se falaba de conciliar. No sentido de recoñecemento do traballo das mulleres algo cambiou. Tampouco o percibín tanto porque non o vivín. Pero podes pedir unha redución de xornada sen poñer en perigo o teu posto de traballo. Afortunadamente, as leis protexen a muller ou o home que o faga. E tamén hai unha maior implicación de homes. A igualdade nótase e iso ten que repercutir á hora de traballar, está claro. 

Tamén pasou coa perspectiva de xénero. Foi unha evolución na abordaxe da información na que a muller é protagonista ou en que debería contemplarse e como inflúe ser muller a hora de tratar temas.

Era unha selva. Mesmo á hora de escribir con respecto do que pasa. Hai leis que corrixiron moitísimas anomalías e, logo, hai unha maior conciencia. Déronse moitos pasos, moitos. Non está todo resolto, pero cambiou.

Que balance fas desta traxectoria?

Pois… O balance, tristemente, é que con todo: medios, leis, capacidade profesional, non vexo que a situación sexa mellor a nivel xornalístico. Porque non interesa. Estase facendo unha información desde as empresas. Cando nos medios, os principais propietarios, accionistas, son bancos ou son grandes empresas, que podes esperar? Porque ao final non lles interesa dar determinado tipo de información. Cando non é así e non hai un banco detrás, pero si hai unha pelexa por sobrevivir que está moi supeditada ás axudas públicas ou ás que non son públicas, que son con diñeiro público, con subvencións, pero que non hai unha convocatoria pública, non son transparentes. Non hai información veraz aí. Co cal, a situación empeorou en ese sentido.

Talvez, entón, tocaría regular un pouco?

Hai cousas que si que habería que regular. De feito, neste momento estamos pendentes dunha regulación que impón Europa e que aquí xa sabemos como se vai facer, pero que habería que regular, ten que haber transparencia, tes que saber quen está detrás de cada medio. E non vale que calquera dixital sexa un periódico. Hai diarios que son xornais dixitais, pero hai outras cousas que son dixitais difusores de bulos ou de non sei o que.

A cuestión é que os responsables políticos, cando falamos dos medios públicos, non son capaces de ordenar os propios.

É que claro que non interesa. Porque, ademais, a información cando se manipula é moi xugosa. Porque non tes máis que ver que nos difunden as canles públicas que temos agora mesmo. Como te informes por esa vía, tes unha información absolutamente nesgada, absolutamente unidireccional. A sociedade necesita ter unha información contrastada, que non estea desvirtuada por intereses de calquera tipo. É iso non está pasando. As excepcións son moi pequenas.

Que lle dirías a un futuro xornalista, a unha futura xornalista que está desexando comezar neste sector?

Dar consellos é sempre difícil. Porque podes caer en desanimalos ou en darlles unha ilusión que ao mellor é falsa. Como en calquera profesión, penso que teñen que achegarse ao periodismo sabendo moi ben de que se trata. E que o seu traballo é importante. E tamén é verdade que non vai depender só do periodista, ao final dentro dunha empresa tes opción ou non tes ningunha. Teñen que pelexar ás veces e non poden nin pelexar. Podes saber moi ben o que debes facer, pero ao mellor non o podes facer. Co cal, é unha situación difícil.

Pero creo que deberían intentalo sabendo iso, que o traballo é importante e que non poden deixarse levar soamente por “isto é o que hai”, que me di a min un compañeiro. Non é isto é o que hai, non.

Para rematar, que che deu a ti o xornalismo?

Foi a miña vida durante uns corenta anos. Deume satisfacción e, ao final, deixeino dicindo: “xa está”. O balance é positivo, porque me deu moitas cousas e, sobre todo, coñecer moita xente, que logo non sabes nin quen son porque foron moitas persoas… Iso era outra: o contacto humano que agora non hai. Que coñecías xente, as entrevistas eran así, como contigo, de tempo. Cando o xornalismo é a túa vida, como non vai ser importante o balance que fas.

ELIANA MARTÍNS

Este proxecto recibiu o VI Premio “Luísa Villalta” a proxectos pola igualdade 2024 da Deputación da Coruña