Que te levou ao periodismo?  As primeiras experiencias comunicativas nas que participaches foron revistas.

Ao periodismo levoume algo de azar e moito de interese pola propia escritura, pola comunicación, pola literatura. Xa escribía poesía. Cando fixemos Carabela de Xeada en Noia eramos xente moi nova e queriamos facer unha revista cultural de incidencia local, artesanal. Creo que durou dous números e eu debín de facer dous artigos, pero foi moi relevante porque supoñía xa conectar cunha forma de escribir diferente. Eu bebín moito das revistas, formeime moito como lectora de publicacións culturais especializadas: El Viejo Topo, Vindicación Feminista… Revistas que nos deron acceso a instrumentos de análise que para min son fundamentais no traballo informativo, porque eu concibo a información desde aí, desde unha procura de instrumentos de análise e de transformación do mundo. Participei tamén na revista A Saia, unha das primeiras publicacións feministas que se fixo en Galicia, e a partir de aí xermolou Festa da Palabra Silenciada. Para min, o feminismo foi unha gran descuberta, na procura de instrumentos que axuden a desvelar a realidade. O xornalismo ten moito que ver con iso, e a literatura tamén, especialmente a poesía.

E chegan á túa vida o son e a radio, primeiro a través da dobraxe e despois coa experiencia en Radio Catro, nun programa de humor! Como era A vivorona?

O proxecto xorde con Chema Gagino, compañeiro da dobraxe. Queriamos experimentar coas posibilidades da radio, presentamos un proxecto á desaparecida Radio Catro e aceptárono. En condicións absolutamente precarias, pero foi un campo de probas para nós. Fixémolo con moita ilusión, con ansia de aprender, de coñecer os instrumentos radiofónicos, de xogar.

Que faciades?

Faciamos parodias sobre a actualidade política e social, os debates do momento. Escribiamos nós mesmos sete ou oito parodias diarias, interpretabámolas, pediamos colaboracións ás amizades e tamén tiñamos unha segunda parte cultural.

Aínda recuncarías no humor radiofónico nos teus primeiros tempos na Radio Galega, á que chegas no ano 89. Como era a radio pública daquela?

Ai, pois había moita ilusión naquela radio. Chego presentando un proxecto moi semellante a A vivorona, titulábase A velas vir. A partir de aí, ofrécenme a posibilidade de incorporarme ao programa cultural que había naquel momento, Recanto, que dirixía Antón de Santiago. Aprendino todo na radio, especialmente neses primeiros anos, de Amelia García [Hervella], con Concha de la Fuente... A radio que se facía naquel momento estaba marcada polo compromiso dos profesionais, polo absoluto convencemento no que se estaba facendo, pola necesidade dunha radio pública, dunha radio propia. Realmente é difícil non ter nostalxia, que mágoa que todo aquilo dera nisto.

A partir do ano 90 dirixes o Diario Cultural. Como se deseñou o programa?

O programa é un ser vivo que foi mudando. Inicialmente era unha codirección, de Amelia García e miña. Nesa primeira etapa emitíase pola noite e era fundamentalmente un programa de divulgación. Un dos desafíos máis grandes que tivo o Diario Cultural nos inicios foi o de prestixiar a cultura galega. Naqueles anos era unha cultura absolutamente subsidiaria, secundaria e irrelevante con respecto á cultura en castelán. Acentuamos moito o ton serio do programa, menos mal que despois puidemos ir introducindo outras tonalidades, pero ao principio eramos moi serias porque queriamos trasladar que estabamos tratando asuntos serios e que a cultura galega era tan maiúscula ou tan minúscula como a cultura en español. Tamén foi difícil facer da radio un medio que puidese interesar ás xentes da cultura, que sempre preferiron a prensa e logo a televisión. A min non me gusta que só se asocie o Diario Cultural comigo, foi un programa moi colectivo polo que pasaron moitos profesionais da Radio Galega e cadaquén foi achegando as súas cousas. Houbo un momento en que tiñamos novas breves no inicio, pois esa foi unha idea de Begoña Caamaño, por exemplo. Nos profesionais da radio hai moita creatividade, non é só o rigor e as fontes do xornalismo, hai que ter moita imaxinación o Diario chegou a ser o que era por iso. E despois, outras cousas durante… canto durou?

Vinte e oito anos.

Agora pode ser que a cultura e a información cultural se consideren relevantes, pero ata hai moi pouco, a cultura era absolutamente irrelevante, e se as mulleres facían información normalmente facían información cultural. No Diario tivemos que facer moito traballo de persistir no proxecto e resistir as distintas vagas que tentaban reducilo, retirar os poucos medios que tiña. Isto foi así sempre. Houbo épocas mellores, unha das mellores etapas foi a do bipartito, nese momento si se dotou o programa de medios e de recursos. 

Coa responsabilidade de facer o programa desde un medio público e de ir conformando un modelo de periodismo cultural.

Algo prioritario foi saber desde onde e para quen falabamos, que sentido tiña un programa cultural. O programa estableceu os seus focos de interese no marco internacional, sabiamos que as nosas conexións estaban na área lusófona, sen pasar necesariamente por Madrid. Nunca adxectivamos a cultura, non eramos cultura galega, non eramos literatura galega, eramos literatura. Construír unha axenda propia que non viña definida polos gabinetes de prensa, polas promocións de temporada, subtraerse a todo ese artificio da comunicación cultural hexemónica. Tentabamos construír un discurso propio, nun contexto propio, contrahexemónico, pero moi conscientes tamén do noso papel institucional porque estabamos nos medios públicos e tiñamos unha función que viña determinada por lei. Tivemos a fortuna de existir nun período histórico, creo que decisivo, do devir cultural no contexto galego. Quixemos formar parte tamén diso, ser axentes dese dinamismo e de aí a permeabilidade cos discursos máis contemporáneos, a apertura á experimentación, facer tamén da radio un espazo artístico, un laboratorio. De aí tamén os distintos proxectos: os sonigramas, o teatro radiofónico... Un programa cultural ten que ser cultura, non só informar da cultura; a información cultural non é o foco, senón o enfoque. O programa foise conformando así, nesa interacción. Eu creo que é moi importante que os medios escoiten. Se non escoitan, apenas poden dicir nada.

Tes dito que o xornalismo cultural non é unha axenda de lecer, nin tampouco unha demostración de saber. Que pensas que ten que ser?

Pois eu creo que o periodismo cultural ten que suscitar a curiosidade, dar instrumentos para o desfrute, o goce, o coñecemento, a análise. Dotar de criterios e mostrar as posibilidades de descuberta que a cultura ten. A cultura realmente é unha maneira de estar, de ver, de participar, de facerse responsable do mundo, da vida, da comunidade. É unha posición que non ten nada que ver co coñecemento elitista por máis que a cultura se asociou sempre ás elites. E logo, por outra banda, non debería ter nada que ver co comercio, coa mercantilización. Lembro un xornalista catalán nun congreso de xornalismo cultural: defendía que el non tiña que vender libros. 

Que non tiña que ter esa complicidade, nin sequera nunha cultura ou lingua minorizada.

Porén, cando empezamos no Diario Cultural, naquel contexto no que o libro galego era case inexistente nos medios, si tivemos que facer un traballo de visibilización, prestixiar o libro galego, o teatro galego. Pero unha cousa é facer visible nun contexto determinado, creo que agora xa non é así, e outra cousa é ser cómplice de distintos mecanismos e aparatos da industria para vender. Non. A audiencia ten que confiar en ti e iso pasa pola honestidade, pola coherencia, por ter unha posición clara. É un territorio moi perigoso e non creo que os profesionais do xornalismo cultural deban entrar aí. O que pasa é que, como agora todo é industria, todo é mercado, todo é marca, mesmo os propios autores e autoras son marca... Entón é moi difícil subtraerse a todo iso, porque chega un momento en que o propio público demanda un comportamento desa índole ou é cómplice deses comportamentos.

Vivimos momentos difíciles para o periodismo en xeral, e para o periodismo cultural en particular, porque foi reducíndose o seu espazo nos medios.

Neste momento o periodismo cultural, como todo o periodismo, está perdido. Perdeu o seu espazo na esfera pública. Despois, cun engadido que é ese carácter que se lle dá á cultura dunha certa, non sei como expresalo, certa pureza, como se a cultura non participase de certas dinámicas que son moi visibles noutros sectores. E non é así, obviamente. Por certo, querería lembrar aquí que o país ten unha débeda cos e coas periodistas culturais dos anos 80 e principios dos 90. Colocaron a cultura propia nas páxinas dos xornais, nos medios, na televisión, na radio. Desde un lugar moi complicado porque naquel momento, é certo, era un momento de reconstrución, a Transición, estaba todo por facer. E o que achegaron na construción do discurso cultural galego aqueles periodistas culturais, porque o contexto era maioritariamente masculino, é moi relevante e creo que está sen recoñecer. Fixeron un gran traballo e tiveron que pelexar coas súas propias empresas. Hai unha xeración de periodistas culturais magníficos que logo tiveron que deixar os seus traballos porque a crise foi tremenda co periodismo, e co periodismo cultural xa non digamos. Cando hai un problema de axustes, o primeiro [que se reduce] é a cultura, obviamente, tamén no xornalismo.

Deixas de dirixir o Diario Cultural en 2018, nun momento moi convulso para os medios públicos, no medio das protestas contra o desmantelamento e a falta de independencia. E participas nos ‘venres negros’ do movemento Defende a Galega. Unha radio moi diferente a aquela de finais dos 80.

É a deriva dos medios públicos, que é tan preocupante. O que estamos vivindo é o proceso de desmantelamento do sector público, tanto no ámbito educativo como na sanidade e tamén nos medios de comunicación en Galicia. A desaparición do Diario Cultural forma parte de todo ese proceso, creo eu. Baixo unha aparencia de remodelación, de relanzamento, o que realmente se ocultaba era esta desactivación dunha forma de facer e dun modelo que estaba demostrando que era posible facer as cousas doutra maneira. Como ese proxecto, outros tantos. Os medios públicos poderían ser outros, e poderían ser o que tiñan que ter sido. Os medios públicos non son os medios en galego, deberían ser os modelos de información e de comunicación dun país. Unha oportunidade perdida.

Neste 2025 aprobouse unha nova lei para os medios públicos.

Unha nova lei que desmantela o modelo que existía, mal que ben, para isto que temos agora, que é unha corporación de servizos audiovisuais. Que mágoa que a sociedade tardase tanto en ser consciente do que estaba pasando cos seus medios. Porque finalmente, quen debe defender os medios públicos e a súa función é a sociedade para a que naceron. Creo que isto non se percibiu e que si se conseguiu unha certa desafección. Os medios públicos foron decisivos axentes de normalización do país, da normalización cultural, da normalización lingüística. De que outro instrumento se dotou a cidadanía que tivese tanto impacto? Deberían ser o espazo central da esfera pública comunicativa. Que pasou para que non o fosen? Aí hai tamén, ademais dunha responsabilidade política, unha responsabilidade social.

Xa eras feminista cando empezaches a traballar en medios de comunicación. Como muller xornalista, como era traballar nunha redacción nos anos 80 e 90?

Pois era complicado. É tremendo, porque agora que as mulleres puidemos acceder máis amplamente ou máis maioritariamente aos medios e ao xornalismo, é xusto cando o xornalismo está máis desvalorizado, ten menos sentido, é máis precario.

Non será casualidade, se cadra.

Non é casualidade. Pasa con tantas profesións... Naquel momento, efectivamente, as mulleres no xornalismo eramos menos. Non se accedía normalmente aos postos de responsabilidade, tiñamos pouca capacidade de influencia. E ademais, os medios eran menos conscientes do que implicaba a súa posición con respecto á desigualdade das mulleres. Na radio, como en todos os medios, había que estar en estado permanente de alerta. Intentar non ser cómplice do statu quo e ser coherente cunha posición que cuestiona os mecanismos do sistema patriarcal tamén nos medios de comunicación. Era complicado, nun contexto moi adverso. E por outra banda, tentar desenvolver formas de escribir, de enfocar, de actuar cun respecto ás dinámicas da propia profesión coherentes con ese feminismo. Non só é unha cuestión de linguaxe, tamén a quen entrevistas, como entrevistas, que preguntas fas, que relato do mundo constrúes. Porque o feminismo constrúe outra axenda, constrúe outro mundo, atende outras realidades.

Pero nun contexto complicadísimo, tamén pola falta de referentes. Que referentes mulleres tiñades? Xohana Torres, por exemplo, fixera radio en galego durante o franquismo.

Pois poucos referentes, porque era un campo minoritario e as mulleres naquel momento estaban en postos escasamente visibles. É moi importante construír xenealoxías, saber de onde vimos, saber que antes houbo outras e que desas outras vimos, pero no caso das mulleres, esas xenealoxías, esas reconstrucións evidentemente empezámolas a facelas hai pouco, nos anos 70 e 80. Antes pensabamos que viñamos do silencio e que non existían. Tiñamos pouquísimos referentes e menos aínda no xornalismo. Acabas de falar de Xohana Torres, a muller que dirixe o primeiro programa cultural en galego... Rosalía de Castro, unha escritora que sufriu o acoso por publicar un artigo nun xornal, as súas colaboracións en prensa. En fin, Sofía Casanova. Máis ben tiñamos compañeiras de traballo algo maiores ca nós, Tareixa Navaza, María Xosé Porteiro, Concha Pino, Margarita Ledo... Sendo referentes eran tamén compañeiras coas que aprender e coñecer as tripas do oficio. Antes as diferenzas xeracionais non eran tan determinantes.

De que maneira se manifestaba o patriarcado naquelas redaccións?

O paternalismo que pairaba por todas as redaccións é un dos elementos máis constantes aos que tivemos que facer fronte, outro era a desconfianza das nosas capacidades, ser relegadas a cultura, sociedade, sucesos, ese tipo de informacións. Había moi poucas mulleres facendo economía, internacional e demais. E despois, asistir á construción das noticias desde o prisma absolutamente patriarcal, machista. Nas redaccións, como na vida mesma, naquel momento estabamos nun contexto, nunha sociedade, moi pouco consciente. Realmente, ser feminista estaba moi mal visto e ademais, o grao de concienciación, de comprensión da situación das mulleres era mínimo. Faciamos moita pedagoxía cos compañeiros, se se prestaban (risas).

No ano 97, un grupo de xornalistas creades MUGACOM, a asociación Mulleres Galegas na Comunicación, que realizou o primeiro estudo sobre o tratamento informativo das mulleres nos medios de comunicación. 

Considerábase que a cuestión do feminismo e isto das mulleres eran cousas nosas. Non tiñamos ningún tipo de escoita nin de credibilidade. Foi necesario facer este tipo de traballos, crear plataformas, asociacións, facer pedagoxía, dar charlas. Iso fíxoo o feminismo en todos os ámbitos, tamén houbo que facelo no do xornalismo. Para explicar había que facer visible e para facer visible había que dar datos, e entón fixemos un estudo.

Que documentou, por exemplo, que en seccións como Galicia, España ou internacional a presenza das mulleres era só do 7%. Esa invisibilidade apenas era percibida.

Non era percibida en absoluto. Agora asómbrame que non poidamos situarnos naquela época. Realmente, as mulleres non estaban na axenda, na axenda política, na axenda económica, nada, non estabamos, non apareciamos, era sempre a señora de e todo isto, era así.

Desde aí aprenderamos a mirar o mundo.

Nós fomos educadas para unha función moi determinada. Fomos adestradas disciplinariamente para cumprir unha serie de modelos e de funcións. Desde o feminismo fómonos subtraendo a esas disciplinas e fomos construíndo outros relatos, ao mesmo tempo que fomos desvelando as claves do que estaba pasando, pero a discriminación, a desigualdade, as fendas abismais naquel momento… Moitas persisten hoxe, porque claro, chama a atención a [pouca] presenza nos medios naquela época. Hoxe en día non sairían eses datos, mais se rabuñamos un pouco ao mellor saen outras cousas non menos preocupantes. Ao mellor conseguimos unha certa visibilidade, certo acceso aos medios e a outras esferas, pero agora creo que hai outros desafíos e outros perigos moi relevantes tamén. Neste momento non me interesa tanto que haxa moitas mulleres se van dicir o mesmo que din eles, se a súa presenza non modifica nada, máis ben ao contrario, máis que modificar lexitima unha orde social.

Na presenza de mulleres en postos de responsabilidade algo si avanzamos. Non mudou a maneira na que se exerce ese poder?

Non. Esta é a cuestión. Que haxa mulleres nas esferas de influencia é unha cuestión de xustiza social, pero eu cando falo de feminismo falo doutra cousa, falo dun proceso de transformación social, polo tanto, o que me parece máis interesante é que haxa discursos feministas con capacidade de influencia e intervención. Non é unha cuestión de mulleres, é unha cuestión de pensamento feminista. Foi importante que as mulleres accedesen a determinados postos de poder, pero se iso non implica unha transformación, a min como feminista fáltame algo. Creo que nese sentido estamos nun momento moi, moi perigoso. Non me interesa o feminismo neoliberal. Se o elemento transformador desaparece, iso non ten que ver co feminismo por moi violeta que se poña. É máis, é especialmente preocupante a utilización das mulleres por parte do sistema para manter os seus privilexios e os privilexios dunha clase social. Quero dicir, que temos que estar moi atentas. Deberiamos estar un pouco máis alerta, e entender ben de que estamos sendo cómplices porque o sistema ten unha gran capacidade para remodelar as opresións e este momento é especialmente grave nese sentido.

Falas da necesidade de que o xornalismo se interrogue sobre o seu traballo, sobre a quen serve. É iso posible coas dinámicas de produción actuais?

Debería ser posible, porque unha sociedade debería tentar dotarse duns medios de comunicación e uns profesionais así, pero creo que non. Neste momento é dificilísimo que unha xornalista poida facer ben o seu traballo, que poida ser profesional. Todo tende a imposibilitar o traballo en parámetros profesionais. A ver, hai proxectos que están tentando construír outro xornalismo. Dificilmente o poden levar a cabo porque estamos sometidos a uns mecanismos.. É que eu creo que nunca pensamos vivir os tempos que estamos vivindo, xa non digo con respecto ao xornalismo senón a todo. Esta sensación de fin de era, da sexta extinción e todo isto, este contexto no que estamos, que urxe pensar. Desde o xornalismo seguramente tamén, porque estamos xa noutra era, creo, e efectivamente o noso papel está como fóra de xogo.

Neste momento tan difícil, que pode facer o xornalismo para reivindicar a súa función social e para recuperar o crédito da cidadanía?

Non podemos perder a esperanza, non podemos darnos por vencidas. Sempre hai algo posible, iso tamén o creo. Non sei como, porque penso que todas estamos absolutamente noqueadas, pero ao mellor precisamente nese límite está a oportunidade. Non sei que poderiamos facer como xornalistas. Tentar na medida do posible ir mantendo unha certa coherencia, os niveis de esixencia con nós mesmas, non ser cómplices na medida do posible, ir alimentando expectativas de transformación noutros contextos. En todo caso, nunca dar nada por perdido.

BELÉN REGUEIRA

Este proxecto recibiu o VI Premio “Luísa Villalta” a proxectos pola igualdade 2024 da Deputación da Coruña